Hamsi

Hamsi nedir, neden bu kadar önemli?

Hamsi, küçük boylu, sürü hâlinde yaşayan bir deniz balığıdır. Türkiye’de avlanan tür Avrupa hamsisidir; bilimsel adı Engraulis encrasicolus’tur. Karadeniz’de avlanır, Marmara’ya ve Ege’ye de uzanır. Hamsi bir yetiştiricilik ürünü değil, doğadan avlanan bir üründür; bu yüzden miktarı her yıl denizin durumuna, havaya ve av baskısına göre değişir.

Rakamlar bunu gösterir. TEPGE’nin 2025 su ürünleri raporuna göre hamsi, Türkiye’de denizlerden avlanan en önemli türdür; av miktarı 2023’te 273.915 tonluk zirveden 2024’te 153.175 tona inmiş, yani yaklaşık yüzde 44 düşmüştür. Rapor, bu dalgalanmayı iklim değişikliğine, çevresel kirliliğe, balık bulucuların kullanımına ve aşırı avlanmaya bağlar. Aynı raporda Bakanlığın kota ve yasak sürelerine rağmen av baskısının hamsinin boyunun küçülmesine neden olmaya devam ettiği yazılıdır.

Bir sonraki sezon ise yine farklı çıkmıştır. Bakanlığın 24 Nisan 2026 tarihli açıklamasına göre 2025-2026 sezonu yaklaşık 245 bin ton avla kapanmış ve “son yılların en verimli hamsi sezonlarından biri” diye anılmıştır. Yani hamsi alan ya da satan biri için tek bir “normal yıl” yoktur. İlanda av tarihi ve yerinin yazılması bu yüzden fiyat konuşmasından önce gelir.

Hamsi tezgâhta taze satıldığı gibi dondurulur, tuzlanır, konserve yapılır ve büyük bir payı balık unu ile balık yağına işlenir. Ürün kodu, ihracat pazarları, fuar ve hibe bilgisi 6-katman bölümündedir; burada tekrar edilmez. Bu rehber av kuralını, sezonu, fabrikaya giden yolu ve ticareti anlatır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (metin bölümleri 3.2 avcılık ve 3.5.3 yem ticareti) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · 24 Nisan 2026 tarihli haber · Son yılların en verimli hamsi sezonlarından birini geride bıraktık · https://www.tarimorman.gov.tr/BSGM/Haber/363/Bakan-Yumakli-Son-Yillarin-En-Verimli-Hamsi-Sezonlarindan-Birini-Geride-Biraktik

Nasıl avlanır: gırgır, ortasu trolü ve saat sınırı

Hamsi iki araçla avlanır: gırgır ve ortasu trolü. Menba dergisindeki makalenin özeti, hamsinin gırgır ve ortasu trolüyle, çaçanın ise yalnız ortasu trolüyle yakalandığını yazar. Makale hamsi avının daha uzun bir dönemde ve daha geniş alanlarda yapıldığını da belirtir; bu da fabrikaların çalışma düzenini etkiler. Makalenin tam metni bu rehberde okunmadı.

Tebliğ (2024/20) md. 19/1, hamsi avı için gırgır, ortasu trolü ve voli ağı kullanan gemilerin, kayıtlı oldukları il ya da ilçe müdürlüğünden izin belgesi (Ek-2) almasını ister. Aynı maddeye göre hamsi avı her av sezonu için Bakanlıkça belirlenip ilan edilen kota kadar yapılır; kota dolunca av biter, kullanılmayan kota ertesi sezona devretmez ve av belirlenen yerlerde karaya çıkarılır.

Marmara ve Karadeniz’de gırgırla hamsi avı saat sınırına bağlıdır: md. 19/1’e göre yalnız 15.00 ile 09.00 arasında yapılabilir; bu saatlerin dışında hamsi için ağ denizde tutulamaz. Bakanlık stok durumuna göre bu saatleri değiştirebilir. Gırgırın genel kuralları da geçerlidir: derinliği 164 metreyi geçen ağ yasaktır (ton balığı gırgırları hariç) ve gemi ağ ölçüm belgesi taşır (md. 12).

Ortasu trolü ancak çift gemiyle ve izin belgesiyle kullanılabilir (md. 11/2). Hedef dışı av, toplam ağırlığın yüzde 5’ine kadar müsamahalıdır ve e-seyir defterine ya da “Nakil/Menşe Belgesi”ne yazılır (md. 18/1). Boy konusunda md. 18/3, hamsi, sardalya ve istavritte ağırlıkça yüzde 15 oranında küçük boya müsamaha tanır. Hamsinin asgari av boyu md. 17 çizelgesindedir; çizelge resim olduğu için okunamamış ve boy yazılmamıştır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 12, 18, 19; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Menba Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi · 5(2), 2019 · Karadeniz’de Hamsi ve Çaça Balıklarının Avcılığı ile Balık Unu-Yağı İşleme Teknolojisi Üzerine Bir Araştırma (yalnız özet sayfası okundu) · https://dergipark.org.tr/en/pub/menba/article/641351

Sezon, kota ve yasak dönemler

Hamsi sezonunun tarihleri her yıl Bakanlığın talimatıyla duyurulur. 2025-2026 sezonu için haberlere yansıyan talimata göre av 1 Eylül 2025 ile 14 Nisan 2026 arasındadır; Karadeniz, Marmara (Boğazlar dahil), Akdeniz ve Ege’de toplam 400 bin ton hamsi avlanmasına izin verilmiştir. Kotayı artırma ya da azaltma yetkisi genel müdürlüktedir. Talimat kotanın uygulanmasını, karaya çıkarmayı, taşımayı, av takibini ve kaçak avın önlenmesini düzenler; talimatın metni bu rehberde okunmamıştır, yalnız haber aktarımı okunmuştur.

Sezon sonunda gerçekleşen av ise kotanın yaklaşık yarısıdır: Bakanlığın açıklamasına göre yaklaşık 245 bin ton. Bakanlık başarıyı planlı üretime, gemi bazlı kotaya ve koruma ile kullanma dengesine bağlamıştır. Bu rakam Bakanlığın açıklamasıdır; resmî kapanış verisi değildir.

Yasak dönem tebliğde yazılıdır: md. 12/4’e göre gırgır ağlarıyla su ürünleri avı Akdeniz’de 15 Nisan - 15 Eylül, diğer denizlerde 15 Nisan - 31 Ağustos arasında yasaktır. Karadeniz “diğer denizler” içindedir; bu yüzden Karadeniz hamsi sezonu Eylül’de açılır ve Nisan ortasında kapanır. Işıkla avcılık Karadeniz ve Marmara’da hiç yapılamaz (md. 13). İlanda yazdığınız av tarihi yasak döneme denk geliyorsa alıcı kaynağı sorar; satıştan önce il müdürlüğüne danışın.

Tebliğe 2026/25 sayılı bir değişiklik yapıldığı bildirilmiştir; bu değişikliğin metni bu rehberde okunamadı. Aşağıdaki tablo 2024/20 tebliğinin ilk metnine ve haberlere dayanır. Güncel hâli il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 12, 18, 19; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Mynet Finans (İHA aktarımı, 3 Eylül 2025) · 2025-2026 av sezonuyla ilgili hamsi avcılığında kota belirlendi (Bakanlık talimatı haber metninden okundu; talimatın kendisi okunmadı) · https://finans.mynet.com/haber/detay/ekonomi/2025-2026-av-sezonuyla-ilgili-hamsi-avciliginda-kota-belirlendi/513244/ · Tarım ve Orman Bakanlığı · 24 Nisan 2026 tarihli haber · Son yılların en verimli hamsi sezonlarından birini geride bıraktık · https://www.tarimorman.gov.tr/BSGM/Haber/363/Bakan-Yumakli-Son-Yillarin-En-Verimli-Hamsi-Sezonlarindan-Birini-Geride-Biraktik

Fabrikaya giden hamsi: balık unu ve yağı

Hamsinin önemli bir bölümü insan sofrasına değil, balık unu ve balık yağı fabrikalarına gider. Menba makalesi bölgedeki fabrikaların verilerini 2008-2018 yılları için incelemiştir; hamsi ve çaça bu tesislerin ana hammaddesidir. TEPGE raporu da hamsi ve çaçayı balık unu ve yağı için “hammadde kaynağı” olarak anar.

Bu hattın nedeni yetiştiricilik sektörüdür. TEPGE’ye göre Türkiye’nin 2024’te 868 bin ton düzeyine ulaşan yem üretiminde yerli hammadde yetmediği için balık unu ve yağı ithal edilir. Rapor, açığı kapatmak için hamsi ve çaça avını artırmanın doğal stoklar üzerinde sürdürülemez bir av baskısı yaratacağını, bu yüzden mümkün görünmediğini yazar. Yetiştiricilik büyüdükçe un ve yağ ihtiyacı arttığı için hammadde fiyatında ve tedarikte dışa bağımlılığın derinleştiğini de ekler.

Kuralda fabrika ayrı yazılmıştır. Tebliğ md. 19/2, hamsi, istavrit ve sardalyanın taşındığı kasa ve kutuların ölçülerini sınırlar; dökme olarak balık unu ve yağı fabrikalarına gidecek ürün bu sınırın dışındadır. Buna karşılık md. 19/4, Marmara Denizi’nden avlanan hamsi, istavrit ve sardalyanın dökme olarak balık unu yağı fabrikalarına nakli yasaktır. Yani Karadeniz’den fabrikaya dökme sevk mümkün olabilir; Marmara’dan mümkün değildir.

Balık yağı insan gıdası olarak üretilecekse hijyen yönetmeliği ayrı şart koyar: ham madde, kayıtlı ya da onaylı gemi ve tesislerden gelir, hijyenik taşınır ve çabuk soğutulur; gemiye yüklendikten sonra 36 saat içinde işlenebilmesi için tazelik ve TVB-N ölçütlerine uyması gerekir (md. 48). İnsan tüketimi dışındaki un ve yağ için hayvansal yan ürün kuralları işler; bunun için kılçık, kafa ve karaciğer yağı rehberlerine bakın.

Kaynak: Menba Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi · 5(2), 2019 · Karadeniz’de Hamsi ve Çaça Balıklarının Avcılığı ile Balık Unu-Yağı İşleme Teknolojisi Üzerine Bir Araştırma (yalnız özet sayfası okundu) · https://dergipark.org.tr/en/pub/menba/article/641351 · Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (metin bölümleri 3.2 avcılık ve 3.5.3 yem ticareti) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 12, 18, 19; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011; ilk yayım metni, md. 45-52 okundu; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Ticaret: ilan, kasa, alıcı ve hal verisi

Hamsi ilanında önce ürünün türü ve durumu yazılır: taze mi, dondurulmuş mu, fabrika hammaddesi mi. Sonra av tarihi, av yeri ve liman, av aracı (gırgır ya da ortasu trolü), boy sınıfı, miktar, kasa boyutu, buz ve soğuk zincir ile teslim yeri gelir. Hamsi küçük bir balık olduğu için boy sınıfı alıcının ilk sorusudur. Yazışma tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Fiyat satıcıdadır; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler boy sınıfı, tazelik, miktar, o günkü av bolluğu, işleme amacı (sofralık ya da fabrika) ve nakliye mesafesidir. Av miktarı yıldan yıla 2023-2024’te görüldüğü gibi yüzde 44 oynayabildiği için, kota ve sezon bilgisi ilanda güven verir.

Alıcı çevresi balık halleri ve komisyoncular, restoranlar, tuzlama ve konserve tesisleri ile balık unu-yağı fabrikalarıdır. İzmir Büyükşehir Belediyesi balık hali bülteninde hamsi “HAMSI (DENİZ)” satırıyla izlenir; rehber sayfası son 30 günün kamu hal verisini tarih ve kaynakla gösterir. Bu veri fiyat tavsiyesi değildir.

Av yeri ve tarihi yasak dönemi aşıyorsa, ürün kaynağı belgelenmedikçe satılmamalıdır. Tebliğ, avın kayıtlı karaya çıkarma noktalarında yapılmasını ve e-seyir defteri ile nakil belgesinin tutulmasını ister; alıcı bu belgeleri isteyebilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 12, 18, 19; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (metin bölümleri 3.2 avcılık ve 3.5.3 yem ticareti) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf

Kalite ve soğuk zincir

Hamsi küçük ve yağlı bir balıktır; bozulması hızlıdır. Hijyen yönetmeliği, gemiye yüklenen balığın en kısa sürede soğutulmasını ister (md. 45). Temiz deniz suyu tanklarında soğutma yapan gemilerde karışımın sıcaklığı 6 saatte 3 dereceye, 16 saatte 0 dereceye düşmelidir. Karaya çıkarma hızlı yapılır; ürün gecikmeden buzun erime sıcaklığına yakın bir sıcaklıkta tutulur ve üstü açık araçla taşınmaz (md. 46 ve 52).

Taze ürün buz üstünde saklanır, gerektiğinde yeniden buzlanır; kutular buz suyunun ürüne değmesini önler (md. 47 ve 50). Dondurulmuş ürün her noktada eksi 18 derece ya da altında tutulur; kısa süreli dalgalanmalar 3 dereceyi geçmemelidir (md. 51 ve 52). Konserve için tuzlu suda dondurulan bütün balık en çok eksi 9 derecede saklanır.

Md. 49, piyasaya arz edilen balıkçılık ürünlerinde duyusal muayene, histamin sınırına uyum ve TVB-N sınırına uyum ister; görünür parazitli ürün satılamaz. Histamin ve TVB-N sınır değerleri başka mevzuatta yazılıdır ve bu rehberde okunmamıştır; sayı yazılmamıştır. Çiğ tüketilen ya da parazit öldürücü bir işlemden geçmeyen marine ve tuzlu balık ürünleri için md. 47/4, dondurmayı şart koşar: en az 24 saat eksi 20 derece ya da 15 saat eksi 35 derece. Isıl işlem, uzun süreli dondurulmuş depolama ve onaylı av sahası gibi istisnalar yönetmelikte sayılmıştır ve ürüne garanti belgesi eşlik eder.

Hamsi alırken pratikte bakılan şeyler şunlardır: balık sert, gözler parlak, koku temiz olmalı; ezilmiş, karnı patlamış, buzu erimiş ve kasada sıcak kalmış parti şüphelidir. Bunlar saha alışkanlığıdır; resmî ölçüt md. 49’daki duyusal muayenedir. Dondurulup çözülmüş ürünü taze diye satmayın; ilanda durumunu açık yazın.

Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011; ilk yayım metni, md. 45-52 okundu; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Mevzuat ve okunamayan noktalar

Av tarafında çerçeve Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ’dir (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 avcılığı kapsar) ve her sezon yayımlanan Bakanlık talimatı kotayı belirler. Gıda tarafında Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ve Türk Gıda Kodeksi etiketleme mevzuatı geçerlidir.

Bu rehberin okuyamadığı noktalar şunlardır: hamsinin asgari av boyu (md. 17 çizelgesi), 2026/25 değişikliğinin metni, 2025-2026 kota talimatının kendi metni, histamin ve TVB-N sınır değerleri, Menba makalesinin tam metni (fabrika sayısı, un ve yağ verimi). Bu noktalar için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun ve güncel metni isteyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 12, 18, 19; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Mynet Finans (İHA aktarımı, 3 Eylül 2025) · 2025-2026 av sezonuyla ilgili hamsi avcılığında kota belirlendi (Bakanlık talimatı haber metninden okundu; talimatın kendisi okunmadı) · https://finans.mynet.com/haber/detay/ekonomi/2025-2026-av-sezonuyla-ilgili-hamsi-avciliginda-kota-belirlendi/513244/ · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011; ilk yayım metni, md. 45-52 okundu; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Sık sorulan sorular