Çaça: Karadeniz'in küçük sürü balığı

Çaça nedir, hamsiden farkı ne?

Çaça, bilimsel adı Sprattus sprattus olan, ringagiller ailesinden küçük bir sürü balığıdır. Boyu hamsiden çoğunlukla biraz küçüktür ya da onunla benzerdir; en güvenilir ayrım karın bölgesidir: çaçanın karnında keskin, testere dişi gibi pullar vardır, hamside ise yoktur. Ticarette bu iki balık çoğu yerde karıştırılır; alıcı karın dokusuna bakarak ayırır.

Karadeniz çaçası ayrı bir alt tür olarak ele alınır (Karadeniz çaçası, Sprattus sprattus phalericus). Hal bülteni listelerinde çaça için özel bir satır bulunmadı; çaça sıklıkla hamsiyle birlikte ve sanayi amaçlı satıldığı için kayıt kalemi kurumdan kuruma değişir. Bu rehber bu nedenle hal serisi bağlamaz.

Gümrük sınıflandırmasında sardalya benzeri küçük sürü balıkları ve çaça aynı pozisyonun alt kalemlerinde yer alır; çaça "sprat" olarak geçer ve taze ya da soğutulmuş hâlde 0302, dondurulmuş hâlde 0303 pozisyonunda sınıflanır. Alt kodu gümrük müşaviri belirler.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli, 03. fasıl (balıklar, kabuklular, yumuşakçalar) ve 16. fasıl (hazırlanmış gıdalar)

Av yolu ve sezon

Çaça Karadeniz'de gırgır ve orta su trolü gibi sürü balığı avı yapan teknelerle yakalanır. Soğuk su balığı olduğundan av yoğunluğu soğuk aylarda artar; bu bilgi türün genel yaşam düzeninden gelir, belirli bir yılın av sezonunu Bakanlık ve il müdürlüğü duyurur.

Ticari avcılık tebliği gırgırla su ürünleri avını diğer denizlerde (Karadeniz dahil) 15 Nisan - 31 Ağustos arasında yasaklar (md. 12/4). Bu sınır Karadeniz çaça avcısını doğrudan ilgilendirir; yasak dönemde gırgırla tutulmuş çaça satışa konamaz.

Işıkla avcılık Karadeniz ve Marmara'da hiç yapılamaz (md. 13). Orta su trolü ancak çift gemiyle ve izin belgesiyle kullanılabilir (md. 11). Çaça avında kullanılan alet ilanda yazılır.

Hedef dışı av yüzde 5'i geçemez ve yasak türler canlı bırakılır (md. 18). Çaça sürüsüne hamsi ya da başka tür karışırsa oranı kayda geçer.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Kalite: yemeklik mi sanayi mi?

Yemeklik çaça için tazelik esastır: parlak göz, canlı renk, gümüşi parlak deri, kokusuz solungaç. Küçük balık olduğu için bozulma çok hızlıdır; buz hemen konmazsa kısa sürede karın patlar.

Sanayi amaçlı alımda ölçüt farklıdır. Balık unu ve yağı tesisleri için tazelik, yağ oranı ve kasa başına ağırlık sözleşme şartıdır; tesis bunları alım şartnamesine yazar. Satıcı bu şartnameyi görmeden fiyat ve miktar vermemelidir.

Boy dağılımı kalitenin bir parçasıdır: çaça tek boyda gelmez, kasada boy farkı büyükse küçük balık bozulmayı hızlandırır. Boy sınıfı ayrılmış kasa alıcı için güvenceli bulunur.

Kasada deniz suyu birikirse balık yumuşar; kasa altı delikli olmalı ve balık buzla katmanlanmalıdır.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Mevzuat: av, gıda ve sanayi hammaddesi

Çaçanın asgari av boyu ticari avcılık tebliğindedir (2024/20, RG 11.08.2024, sayı 32629; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi); tablo md. 17'de olup resim olarak yayımlandığı için okunamadı, rehber boy yazmaz. Boy altı balığın satışı Kanun md. 25 ile yasaktır.

İnsan gıdası olarak satılan çaça Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği'ne (RG 27.12.2011, sayı 28155) tabidir; satıcı işletme kayıtlı ya da onaylı olmalıdır (RG 17.12.2011, sayı 28145). Ambalaj etiketi Etiketleme Yönetmeliği'ne uyar.

Balık unu ve yağı için gönderilen hammaddede ise yan ürün ve yem mevzuatı devreye girer. Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği (RG 24.12.2011, sayı 28152) hangi balık kısmının hangi kategoride sayıldığını ve nasıl taşınacağını belirler. Tesis kendi kategorisine göre belge ister.

Bulaşanlar için Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) balıkta ağır metal gibi bulaşan sınırlarını içerir; sayısal değerler rehberde yazılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği ile Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 (mükerrer) sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği

Ticaret: kim alır, ilan neyi taşır?

Çaça alıcıları yemeklik tarafta balık hali komisyoncuları, lokanta ve balıkçı tezgahları; sanayi tarafında balık unu ve yağı üreten tesislerdir. Sanayi satışı çoğu zaman sözleşme ve tonaj üzerinden yürür.

İlanda yemeklik mi sanayi mi olduğu, av bölgesi, aleti, tarihi, miktar, kasa tipi, buz durumu ve teslim yeri yazılır. Fiyatı satıcı belirler; tarımart fiyat vermez. Fiyata etki eden başlıca şeyler tazelik, boy, miktar, kullanım amacı ve teslim yeridir.

Üretim istatistikleri için TÜİK deniz avcılığı tabloları bakılabilecek kaynaktır; rehber bu tablolardan rakam taşımaz. Yazışma tarımart içinde yürür, ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Kaynak: TÜİK · Su Ürünleri İstatistikleri (deniz avcılığı türlere göre üretim tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 24 Aralık 2011 tarihli ve 28152 sayılı sayı · Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği

Soğuk zincir

Çaça küçük ve yağlı olduğundan avdan sonra mümkün olan en kısa sürede buzlanır. Kasalar gölgede tutulur, kasa içinde buz balığın hem altına hem üstüne konur. Uzun yol gerekiyorsa izoterm araç tercih edilir.

Dondurulacaksa tazeliğin en yüksek olduğu anda, boy sınıfına göre dondurulur. Çözülmüş balık tekrar dondurulmaz.

Çiğ ya da hafif işlenmiş tüketilecekse parazit riskine karşı dondurma uygulanır; süre ve sıcaklık hijyen yönetmeliğinden teyit edilmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

İlan açmadan önce kontrol listesi

Çaça ilanı hazırlayan satıcının ilk işi, ürünün hangi kapıya gittiğini yazmaktır: sofraya mı, un ve yağ tesisine mi. Aynı partiyi iki alıcıya birden vaat etmek, ilk alıcı tazelik sınırını reddedince partinin boşa gitmesine yol açar.

Karadeniz kış sezonunda hava durumu avı sık sık keser; bu yüzden teslim tarihi "avdan sonraki gün" gibi esnek yazılır, sabit tarih verilirse hava nedeniyle taahhüt bozulur. Kasa sayısı yerine tahmini ton yazmak sanayi alıcısının planını kolaylaştırır.

Kasa içinde çaçanın hamsiyle karışması en sık yapılan hatadır. Karışık parti ilanda açıkça "karışık" diye yazılırsa alıcı fiyat pazarlığını buna göre yapar; gizlenen karışım itiraza yol açar.

• Kullanım amacı: yemeklik ya da sanayi
• Av bölgesi ve limanı
• Hamsi karışımı var mı yok mu
• Tahmini miktar (kasa ya da ton)
• Teslim saati aralığı

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Sık sorulan sorular