Sardalya

Sardalya nedir, hangi balıkla karışır?

Sardalya, kısa boylu, gümüş renkli, sürü hâlinde yaşayan bir deniz balığıdır. Türkiye’de ticari sardalya Avrupa sardalyasıdır: bilimsel adı Sardina pilchardus’tur (Walbaum, 1792). Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi’ndeki gırgır makalesi, hamsi hariç tutulduğunda Türkiye’de yakalanan sürü balıklarının neredeyse yarısının Ege Denizi’nde avlanan gırgır teknelerinden geldiğini yazar. Makalenin 2019 kayıtlarına göre sardalya, kupes, kolyoz, yuvarlak sardalya ve uskumru en çok Ege’de yakalanan türlerdir.

Karışıklık adlarda çıkar. Aynı makale, balıkçıların “tirsi” dediği ve TÜİK istatistiklerine bu adla giren balığın gerçekte yuvarlak sardalya olduğunu yazar. Yani tezgâhta, hal bülteninde ya da ilanda “sardalya” diye geçen her küçük balığın Avrupa sardalyası olması gerekmez. İlanda tür adı açık yazılır; etikette ticari ve bilimsel ad doğru olmalıdır.

Avın yıldan yıla büyük oynadığı bilinen bir şeydir. Makaleye göre sardalya avı 1990’ların ortasında Ege’de ve Türkiye denizlerinde zirveye çıkmış, 2000’lerin ortasında 10.000 ton düzeyine inmiş ve o düzeyde kalmıştır. 1967-2019 arasında Ege’nin ortalama yıllık sardalya avı 8.655 tondur; en düşük yıl 1971 (57 ton), en yüksek yıl 1993’tür (23.439 ton). 53 yılda Türkiye’de avlanan toplam sardalyanın yüzde 55,7’si Ege’den çıkmıştır. Sardalya 2011’e kadar Ege’de en çok yakalanan tür iken son yıllarda bu sırayı hamsi almıştır.

TÜİK’in balık türlerine göre avcılık tablosunda (TEPGE 2025 raporu) sardalya 2020’de 21.265 ton, 2021’de 15.800 ton olarak görünür. Raporun PDF’inde sonraki yılların sütunları karıştığı için bu rehber 2022 ve sonrası için rakam yazmaz. Makale, Ege’den sonra sardalyanın en çok yakalandığı denizin Marmara olduğunu da yazar; 2020’de Marmara’da başlayan ışık yasağının orada üretimi etkileyeceğini öngörür. Hal bülteninde sardalya “SARDALYA (DENİZ)” adıyla izlenir.

Kaynak: Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 38(4): 417-426, 2021 · Ege Denizi’nde gırgır ağları ile yakalanan bazı pelajik türlere ait av miktarlarının tarihsel analizi (tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1704490 · Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (tam metin; tablo 14 balık türlerine göre avcılık, bölüm 3.3.1 ithalat) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf

Nasıl avlanır: gırgır, ışık ve uzatma ağı

Sardalya ağırlıkla gırgır ağıyla avlanır. Gırgır, sürüyü çevreleyip altını toplayan büyük bir ağdır. Tebliğ, bu ağın kullanımına derinlik sınırları koyar: Karadeniz dışındaki denizlerde kıyıdan itibaren 24 metre derinlikten sığ sularda gırgırla avcılık yasaktır; ağ derinliği 164 metreyi (90 kulaç) geçemez. Ton balığı türlerini avlayan gırgırlar bu derinlik hükmünün dışındadır (md. 12).

Sürüyü ağın üstüne çekmek için ışık kullanılır. Işıkla avcılık md. 13’te ayrıca düzenlenir: Meriç ağzı ile Anamur Burnu arasındaki karasularında 15 Nisan - 31 Ağustos arasında ışıkla avcılık yasaktır; içsularda, Karadeniz’de, Marmara Denizi’nde, İstanbul ve Çanakkale Boğazlarında ışıkla avcılık hiç yapılamaz. Işıkla avcılık yapacak gemiler il ya da ilçe müdürlüğünden izin belgesi alır; yalnız bir gemi ışık gemisi olarak kullanılabilir. Işık tekneleri arasında en az 200 metre mesafe bulunması gerekir (md. 13).

Uzatma ağı ise ikinci yoldur. Tebliğin md. 19/3’üne göre uzatma ağlarıyla sardalya avcılığı dönem boyunca serbesttir. Uzatma ağının derinliği 30 metreyi (17 kulaç) geçemez, göz açıklığı 16 milimetreden küçük olamaz (tebliğdeki daha büyük göz açıklığı düzenlemeleri saklıdır) ve bir gemide 6.000 metreden fazla uzatma ağı bulundurulamaz (md. 14/2).

Hedef dışı av da kurala bağlıdır. Tebliğin md. 18/1’i, hedef dışı avın toplam ağırlığın yüzde 5’ine kadar müsamahalı olduğunu söyler; avı e-seyir defterine ve “Nakil/Menşe Belgesi”ne yazmak zorunludur. Boy konusunda md. 18/3, hamsi, sardalya ve istavritte ağırlıkça yüzde 15 oranında küçük boya istisna tanır. Sardalyanın asgari av boyu md. 17 çizelgesindedir; çizelge resim olduğu için okunamamış ve boy yazılmamıştır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25); sayı sayfası açıldı, ekteki PDF’nin yazı kodlaması bozuk olduğu için metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf

Yasak dönemler ve nakliye kuralları

Gırgırla avın yasak dönemi tebliğin md. 12/4’ünde yazılıdır: Akdeniz’de 15 Nisan ile 15 Eylül, diğer denizlerde 15 Nisan ile 31 Ağustos arasında gırgır ağlarıyla su ürünleri avcılığı yasaktır; md. 22, md. 23 ve gırgır ağı kullanımı için verilen izin bu hükmün dışında tutulur. Yani yasak sezonda gırgırla avlanmış sardalya ilanı açılırsa kaynağı sorulur; yasak öncesi avlanmış ve belgelenmiş ürün ayrı bir durumdur.

Kanunun md. 25’i, zaman ya da boy bakımından avı yasak olan ürünün yasak sürdüğü süre içinde satılmasını, taşınmasını ve işlemede kullanılmasını yasaklar; aykırı avlanan ürüne el konulur. Boy altı sardalya, md. 18/3’teki yüzde 15 müsamahanın üzerinde ise aynı yasağa girer.

Nakliye için iki hüküm vardır. Dökme olarak balık unu ve yağı fabrikalarına gidecekler dışında hamsi, istavrit ve sardalya taşınan kasaların ve kutuların dıştan dışa ölçüleri tebliğin md. 19/2’sinde sınırlanmıştır; kasa alırken ya da ilanda kasa boyu yazarken bu maddeye bakın. Marmara Denizi’nden avcılıkla elde edilen hamsi, istavrit ve sardalya başta olmak üzere su ürünlerinin dökme olarak balık unu yağı fabrikalarına nakli de yasaktır (md. 19/4).

Tebliğe 16 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de 2026/25 sayılı bir değişiklik yapılmıştır. Değişikliğin metni okunamadığı için aşağıdaki tarihler 2024/20 tebliğinin ilk metnine dayanır. Güncel hâli il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25); sayı sayfası açıldı, ekteki PDF’nin yazı kodlaması bozuk olduğu için metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf

Ticaret: ilan, kasa ve alıcı

Sardalya ilanında önce tür adı yazılır: Avrupa sardalyası mı, yuvarlak sardalya mı. Sonra av tarihi, av yeri ve liman, av aracı (gırgır ya da uzatma ağı), boy sınıfı, miktar, kasa boyutu, buz ve soğuk zincir ile teslim yeri gelir. Av tarihi yasak döneme denk gelmiyorsa bunu belirtmek alıcıya güven verir. Yazışma tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Fiyat satıcıdadır; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler boy sınıfı, tazelik, miktar, o günkü av bolluğu ve nakliye mesafesidir. Av yıldan yıla çok oynadığı için bir yıl bol, bir yıl kıt gider; bu yüzden ilanda av tarihi ve yerinin yazılması fiyat konuşmasından önce gelir.

Alıcı çevresi balık halleri ve komisyoncular, restoranlar, işleme ve konserve tesisleridir. İzmir Büyükşehir Belediyesi balık hali bülteninde “SARDALYA (DENİZ)” satırı izlenir; rehber sayfası son 30 günün kamu hal verisini tarih ve kaynakla gösterir. Bu veri fiyat tavsiyesi değildir.

İthal sardalya da piyasadadır. TEPGE’nin 2025 raporuna göre 2024’te Türkiye’nin toplam su ürünleri ithalatının yaklaşık yüzde 28,25’i Fas’tan yapılmıştır; Fas’tan yoğun biçimde uskumru ve sardalya gibi sürü balıkları gelir ve bunlar konserve sanayisinde hammadde olarak ya da iç piyasada taze ve dondurulmuş olarak kullanılır. İthal ürünün menşei ithalat belgesi ve etiketle gösterilir; yerli av gibi sunulamaz. HS kodu, ihracat pazarları ve fuar bilgisi 6-katman bölümündedir; burada tekrar edilmez.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (tam metin; tablo 14 balık türlerine göre avcılık, bölüm 3.3.1 ithalat) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm

Kalite, soğuk zincir ve “taze” etiketi

Sardalya küçük bir balıktır ve yönetmelik, avdan sonra soğutmayı ve ürünü hızla karaya çıkarmayı özellikle ister. Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği, canlı olarak tutulacaklar dışındaki balıkçılık ürünlerinin gemiye yüklendikten sonra en kısa sürede soğutulmasını ister (md. 45); soğutma yapamayan gemi ürünü mümkün olan en kısa sürede karaya çıkarır. Temiz deniz suyu tanklarında soğutma yapan gemilerde sıcaklık, yükleme sonrası 6 saatte 3 dereceyi, 16 saatte 0 dereceyi aşmayacak biçimde düşürülmelidir.

Karaya çıkarma hızlı yapılır ve ürün gecikmeden korumalı bir ortamda, md. 51’deki sıcaklıkta tutulur (md. 46). Taze ürün buzun erime sıcaklığına yakın, dondurulmuş ürün eksi 18 derece ya da daha düşük sıcaklıkta saklanır; buz erime suyu ürünle temas etmez. Karaya çıkan ürün üstü açık araçla taşınmaz. Konserve yapımında kullanılacak bütün balıklar tuzlu suda dondurulduysa en çok eksi 9 derecede saklanır (md. 45 ve 51).

Md. 49 piyasaya arz edilen balıkçılık ürünlerinden duyusal muayene, histamin sınırına uyum, TVB-N sınırına uyum ve görünür parazit olmamasını ister. Histamin ve TVB-N sınır değerleri başka mevzuatta yazılıdır; bu rehber değerleri okumadı. TVB-N sınırı aşılmış işlenmemiş ürün piyasaya verilemez; görünür parazitli balık insan tüketimi için arz edilemez.

Etiket yönünden Bakanlığın kılavuzu “taze” teriminin yalnız buz üstünde soğutulmuş balık için kullanılabileceğini söyler. Dondurulmuş, önceden dondurulup çözülerek satılan, tütsülenmiş ya da marine edilmiş balık için “taze” denmez. Alerjen bildiriminde balık ayrı bir gruptur; türü doğrudan ya da “balık” kategori adıyla yazarsınız. Konserve ürün standardı bu rehberde okunmamıştır.

Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011, sayı 28155; ilk yayım metni okundu, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu (bölüm 5.10 “taze” terimi, bölüm 18 alerjenler) · https://www.rok.org.tr/wp-content/uploads/2024/12/TGK-Gida-Kodeksi-Etiketleme-ve-Tuketici-Bilgilendirme-Yonetmeligi-Kilavuzu.pdf

Mevzuat ve okunamayan noktalar

Çerçeve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu’dur. Av tarafında Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20), gıda tarafında Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ve Türk Gıda Kodeksi etiketleme mevzuatı geçerlidir. Tebliğ 1 Eylül 2024 ile 31 Ağustos 2028 arasındaki avcılığı kapsar.

Bu rehberin okuyamadığı noktalar şunlardır: sardalyanın asgari av boyu (md. 17 çizelgesi), yasak tür çizelgesi (md. 16), 2026/25 değişikliğinin metni, histamin ve TVB-N sınır değerleri, konserve ürün standardı ve 2022 sonrası yılların TÜİK av miktarları. Bu noktalar için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun ve güncel tebliğ metnini isteyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25); sayı sayfası açıldı, ekteki PDF’nin yazı kodlaması bozuk olduğu için metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011, sayı 28155; ilk yayım metni okundu, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Sık sorulan sorular