Türk Somonu (Karadeniz)

Somon: üç ayrı balığın ortak adı

Gündelik dilde “somon” denince pembe-turuncu etli bir balık akla gelir. Ticarette ise bu ad üç ayrı kaynaktan gelen balık için kullanılır. İlanda hangisinin satıldığı açık yazılmazsa alıcı yanılır, satıcı da bilmeden yanlış bir şey vaat etmiş olur.

Birincisi “Türk somonu”dur. Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE’nin 2025 su ürünleri raporu, Karadeniz’de yetiştirilen ve “Türk somonu” adıyla dünya pazarlarında tanınan deniz alabalığından söz eder. Rapor ihracat bölümünde “alabalık ve Türk somonu (1,2 kg üzeri alabalık)” grubunu ayrı sayar ve bu grubun, 2 milyar doları aşan 2024 su ürünleri ihracatının 578 milyon dolarını oluşturduğunu yazar. Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi’nde 2025’te yayımlanan derleme, ihracata yönelik Türk somonu üretiminin türünü Oncorhynchus mykiss, yani gökkuşağı alabalığı olarak verir. Kısacası Türk somonu Atlantik somonu değildir; Karadeniz’de büyütülen iri gökkuşağı alabalığının ticari adıdır.

İkincisi Karadeniz somonudur. Bilimsel adı Salmo labrax’tır; Türkiye’de deniz alası, deniz alabalığı ve kırmızı benekli alabalık adları da kullanılır. Karadeniz’e özgü bir türdür. Aynı derlemeye göre doğal stokları azaldığı için avı yasaklanmıştır: avcılık yasakları 1977-1978 av döneminde başlamış, tür 2006-2008 av döneminde “avlanması tamamen yasak türler” sınıfına girmiştir; derleme bölgede avın 1982’den beri yıl boyu yasak olduğunu da yazar. Doğadan avlanması yasak olan bu türün yetiştirilmiş hâli ise ticari olarak üretilir: derleme, ağırlıklı olarak Doğu Karadeniz’de 26 özel işletmenin Karadeniz somonu ürettiğini bildirir (Bakanlık BSGM, 2023).

Üçüncüsü ithal somondur. İzmir Büyükşehir Belediyesi balık hali bülteninde “SOMON ( TATLI )” ve “İTHAL SOMON(TATLI)” adlı iki ayrı satır görünür. Bu rehber, satırların hangi türü ve hangi menşei kapsadığını bülten adından çıkaramaz; türü ve menşei satıcının belgesi ve ürün etiketi söyler.

Üretim yönünden dikkat çekici bir nokta daha var: derleme, Karadeniz somonunun ticari yetiştiricilik üretiminin 2017’de 2.924 ton iken 2023’te 1.440 tona gerilediğini ve bu düşüşün, ihracata yönelik Türk somonu üretiminin başladığı döneme denk geldiğini yazar. Yani iki ayrı balık, aynı kafes ve havuz çevresinde birbirinin yerini almıştır.

Kaynak: Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 42(1): 70-84, 2025 · Türkiye’de Karadeniz somonu (Salmo labrax Pallas, 1814) balıkçılığının dönüşüm seyri (derleme, tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4169137 · Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (tam metin; tablo 11, 17, 18 ve bölüm 3.3) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf

Yetiştirme: kafes, belge ve mesafe

Yetiştirilen somon ve alabalık için işin hukuki zemini Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği’dir. Tesis kurmak isteyen kişi önce il müdürlüğüne başvurur. Sırayla ön izin (md. 7), tesis projesinin onayı (md. 8) ve Su Ürünleri Yetiştiricilik Belgesi (md. 9) gelir; belge her tesis için ayrı düzenlenir. Ülkemiz sularında doğal olarak bulunmayan bir tür için başvuru yapılırsa Bakanlık, ekosisteme etkiyi gösteren bir rapor hazırlatır (md. 6/d); Karadeniz’e özgü Karadeniz somonu bu sınıfa girmez.

Denizde ağ kafes kurulacak yer de kurala bağlıdır. Yönetmelik, çevre düzeni planı çalışması yapılmayan alanlarda denizdeki ağ kafes tesisleri arasındaki mesafenin bir kilometreden az olamayacağını söyler; ağ kafes ile orkinos işletmeleri arasında bu mesafe iki kilometredir (md. 5/h). Kafeslerin kurulduğu saha ve kuluçkahane su alım ve deşarj sistemleri şamandıra ve çakar şamandıralarla işaretlenir; gemi seyri için gece ve gündüz mania işaretleri gerekir (md. 5/g).

Karadeniz somonunun üretim zinciri derlemede şöyle anlatılır: kaynak suyu kullanan kuluçkahanelerde 3-5 grama kadar büyütülen yavrular, porsiyonluk boya (200-250 gram) ulaşmaları için akarsu ile beslenen havuzlara ya da baraj gölü ağ kafeslerine taşınır. Deniz ağ kafesleri smolt boyundan (11,5 santimetre) sonra az sayıda porsiyonluk üretim için, daha çok da filetoluk (3 kilogram ve üzeri) balık için kullanılır. Yaz aylarında Karadeniz’den karşılanamayan filetoluk balık talebini çevre koşulları uygun olan ve yıl boyu üretim yapılan baraj gölü ağ kafesleri karşılar.

Türk somonunun üretim takvimi, yani denize hangi ayda ve hangi boyda geçildiği, kaç ayda hasat edildiği ve hangi yemle beslendiği bu rehberin okuduğu kaynaklarda yer almaz. Bu bilgiyi uydurmak yerine yazmıyoruz; ayrıntı için üretici işletmeye ve il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (md. 5, 6, 7, 8, 9; 17 Ağustos 2024 değişikliğiyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=5217&MevzuatTertip=5 · Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 42(1): 70-84, 2025 · Türkiye’de Karadeniz somonu (Salmo labrax Pallas, 1814) balıkçılığının dönüşüm seyri (derleme, tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4169137 · Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (tam metin; tablo 11, 17, 18 ve bölüm 3.3) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf

Avı yasak balık ve yetiştirme istisnası

Ticari avcılık tebliğinin md. 16’sı, çizelgede yer alan türlerin içsular dahil bütün sularımızda avlanmasını, toplanmasını, gemide bulundurulmasını, karaya çıkarılmasını, nakledilmesini ve satılmasını yasaklar. Çizelge Resmî Gazete sayfasında resim olarak yayımlandığı için bu rehber güncel liste maddelerini okuyamadı. Derlemeye göre Karadeniz somonu (deniz alası) 2006-2008 av döneminden beri bu yasak türler sınıfındadır. Bu yüzden doğadan avlanmış Karadeniz somonu için tarımart’ta ilan açılmaz; ilan açan da, alan da yasal risk taşır.

Kanunun md. 25’i, zaman ya da boy bakımından avı yasak olan ürünün yasak sürdüğü süre içinde satılmasını, taşınmasını ve işlemede kullanılmasını yasaklar; aykırı avlanan ürüne el konulur. Doğal alabalık için içsularda ayrıca zaman yasağı vardır: tebliğin md. 42’si, sayılan akarsular dışında kalan tüm içsularda 1 Ekim ile 28 Şubat arasında doğal alabalığın avlanmasını yasaklar; birkaç ilin akarsularında ise doğal alabalık avı baştan yasaktır.

Yetiştirme ürünü için tebliğin md. 49/14 bir istisna koyar: yetiştiricilik yoluyla elde edilen su ürünleri, belgelenmeleri şartıyla boy, zaman ve yer yasaklarına tabi değildir. Burada kilit söz “belgelenmeleri şartıyla” sözüdür. Yetiştirme belgesi ve hasat kaydı olmayan bir balığın hangi gruba gireceğini bu rehber yorumlamaz; il müdürlüğünden teyit edin.

Aynı maddenin 15. fıkrası kafeslerin çevresini korur: yetiştiricilik tesislerinin sınırına 100 metreden yakın mesafede her türlü su ürünleri avcılığı yasaktır. Karadeniz’de Türk somonu yetiştiren tesisler için 15 Haziran ile 31 Ağustos arasında bu mesafe 50 metre olarak uygulanır. Kafes çevresinden “nasılsa balık çok” diye ağ atmak bu yüzden hem tesise hem avcıya zarar verir.

Tebliğe 16 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de 2026/25 sayılı bir değişiklik yapılmıştır; bu değişikliğin metni okunamadığı için yukarıdaki tarihler ve mesafeler 2024/20 tebliğinin ilk metnine dayanır. Güncel hâl için il müdürlüğüne başvurun.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25); sayı sayfası açıldı, ekteki PDF’nin yazı kodlaması bozuk olduğu için metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 42(1): 70-84, 2025 · Türkiye’de Karadeniz somonu (Salmo labrax Pallas, 1814) balıkçılığının dönüşüm seyri (derleme, tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4169137

Ticaret: ilan, belge ve alıcı

Somon ilanında önce menşei yazılır: Türk somonu mu (yetiştirilmiş gökkuşağı alabalığı), yetiştirilmiş Karadeniz somonu mu, yoksa ithal somon mu. Sonra tesis ya da ithalatçı, hasat tarihi, adet başına kilogram sınıfı, şekil (bütün ya da fileto), miktar, ambalaj, soğuk zincir ve teslim yeri gelir. TEPGE’nin ihracat grubu “1,2 kg üzeri alabalık” ölçüsünü kullandığı için alıcılar çoğu zaman bu eşiğe göre soru sorar.

Fiyat satıcıdadır; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler boy sınıfı, tazelik, miktar, şekil (bütün ya da fileto), taze mi dondurulmuş mu olduğu ve nakliye mesafesidir. Yazışma tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Alıcı çevresi balık halleri ve komisyoncular, restoran ve oteller, işleme tesisleri ve ihracatçılardır. İzmir Büyükşehir Belediyesi balık hali bülteninde “SOMON ( TATLI )” ve “İTHAL SOMON(TATLI)” ayrı satırlardır; rehber sayfası son 30 günün kamu hal verisini tarih ve kaynakla gösterir, bu veri fiyat tavsiyesi değildir. Bültendeki iki satırın hangi türü kapsadığı bilinmediği için kendi ilanınızı bu satırlarla karşılaştırırken menşei de yan yana koyun.

İthal somonda ürünün menşei ithalat belgesi ve etiketle gösterilir. TEPGE raporunun ithalat tablosu ülke bazlıdır ve ürün ayırmaz: toplam su ürünleri ithalatı 2020’de 80.525 ton iken 2024’te 120.237 tona çıkmış, Norveç de ithalat yapılan ülkeler arasında sayılmıştır. Tablo somonu ayrı göstermediği için ithal somon miktarını bu rehber vermez. HS kodu, ihracat pazarları ve fuar bilgisi 6-katman bölümündedir; burada tekrar edilmez.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE · Su Ürünleri Ürün Raporu 2025 (tam metin; tablo 11, 17, 18 ve bölüm 3.3) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2025%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu/Su%20%C3%9Cr%C3%BCnleri%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202025-418%20TEPGE.pdf · Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 42(1): 70-84, 2025 · Türkiye’de Karadeniz somonu (Salmo labrax Pallas, 1814) balıkçılığının dönüşüm seyri (derleme, tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4169137

Kalite, taze ve çiğ tüketim, etiket

Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği’nin md. 49’u, piyasaya arz edilen balıkçılık ürünlerinden başlıca üç şey ister. Birincisi duyusal muayenedir; tazelik ölçütlerine uyulur. İkincisi histamin ve toplam uçucu azot (TVB-N) sınırlarıdır; sınırlar başka mevzuatta yazılıdır ve bu rehber değerleri okumadı. TVB-N sınırı aşılmış işlenmemiş ürün piyasaya verilemez. Üçüncüsü parazittir: görünür parazitle bulaşık balık insan tüketimi için arz edilemez.

Soğuk zincir md. 51 ve 52’de yazılıdır. Taze ürün buzun erime sıcaklığına yakın bir sıcaklıkta tutulur ve nakledilir; dondurulmuş ürün her noktasında eksi 18 derece ya da daha düşük sıcaklıkta kalır. Nakil sırasında 3 dereceyi aşmayan kısa dalgalanmalar kabul edilir. Buz altındaki taze balığın buz erime suyu ürünle temas etmemelidir. Karaya çıkarılan balık üstü açık araçla taşınmaz (md. 46); bu hüküm somon için de geçerlidir.

Çiğ tüketilecek balıkçılık ürünleri için md. 47/4 dondurma ister: üründe canlı parazit kalmaması için her noktada en az 24 saat eksi 20 derece ya da 15 saat eksi 35 derece. Isıl işlem görecek ürünler ve belirli yetiştirme koşulları bu zorunluluğun dışında bırakılmıştır; yetiştirme çiftliğinin kuralın dışında kalabilmesi için koşulların Bakanlıkça onaylı yöntemlerle doğrulanması gerekir. Dondurma yapan işletmecinin düzenlediği belge, son tüketiciye satış hariç, ürünle birlikte gider. Çiğ tüketim için satacağınız somonda bu belgeyi hazır tutun.

Etiket yönünden Bakanlığın etiketleme kılavuzu iki nokta söyler. “Taze” terimi yalnız buz üstünde soğutulmuş balık için kullanılabilir; dondurulmuş, önceden dondurulup çözülerek satılan, tütsülenmiş ya da marine edilmiş balık için kullanılmaz. Alerjen bildiriminde balık ayrı bir gruptur; kılavuz örnek olarak “Somon (balık)” yazımını verir.

Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011, sayı 28155; ilk yayım metni okundu, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu (bölüm 5.10 “taze” terimi, bölüm 18 alerjenler) · https://www.rok.org.tr/wp-content/uploads/2024/12/TGK-Gida-Kodeksi-Etiketleme-ve-Tuketici-Bilgilendirme-Yonetmeligi-Kilavuzu.pdf

Mevzuat ve okunamayan noktalar

Çerçeve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu’dur. Yetiştirme tarafında Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (tesis izni, proje onayı, yetiştiricilik belgesi), av tarafında Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20), gıda tarafında Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği ve Türk Gıda Kodeksi etiketleme mevzuatı geçerlidir.

Bu rehberin okuyamadığı noktalar şunlardır: tebliğin yasak tür çizelgesi (md. 16) ve asgari boy çizelgesi (md. 17), 2026/25 değişikliğinin metni, histamin ve TVB-N sınır değerleri, hijyen yönetmeliğinin 2011’den sonraki değişiklikleri, Türk somonunun üretim takvimi ve ithal somonun gümrük rejimi. Bu noktalar için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun ve güncel metni isteyin.

Kamuya açık bir hal bülteni ve TEPGE gibi resmî raporlar tür ayırımını her zaman yapmaz. Bu yüzden ilanınızda tür adını, menşei ve yetiştirme ya da ithalat belgenizi açık yazmak, hem alıcıyı hem sizi korur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 16 ve 17 çizelgeleri resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25); sayı sayfası açıldı, ekteki PDF’nin yazı kodlaması bozuk olduğu için metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (md. 5, 6, 7, 8, 9; 17 Ağustos 2024 değişikliğiyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=5217&MevzuatTertip=5 · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (Resmî Gazete 27 Aralık 2011, sayı 28155; ilk yayım metni okundu, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111227-10.htm

Sık sorulan sorular