Kalkan nedir, nerede yaşar?
Kalkan, deniz tabanında yaşayan, iki gözü bir yanda toplanmış yassı bir balıktır. Türkiye'de ticaretteki kalkan çoğunlukla Karadeniz kalkanıdır. Türün bilimsel adı yayınlara göre değişir: SUMAE araştırmaları Psetta maxima adını kullanır, bazı kaynaklar Scophthalmus maeoticus ya da Scophthalmus maximus der. Bu rehber, kaynağın kendi adını verir ve ayrımı alıcı ve satıcı açısından önemli olduğu yerde belirtir.
Türkiye'de ticari kalkan büyük ölçüde avcılıkla gelir. Yetiştiricilik denemeleri Trabzon'daki Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü (SUMAE) tarafından yürütülmüştür. SUMAE bülteni, 1994'te Türk ve Japon hükümetleri arasında deniz balıkları yetiştiriciliği için işbirliği kararı alındığını, Nisan 1997 ile Nisan 2002 arasında "Karadeniz'de Balık Yetiştiriciliğinin Geliştirilmesi Projesi"nin yürütüldüğünü ve projenin 2002'de 2,5 yıl uzatıldığını yazar. Bülten, bu çalışmayla Türkiye'de kalkanın ilk kez yetiştirici olarak üretildiğini bildirir; amaçlardan biri de Karadeniz kalkan stoklarının geliştirilmesidir.
Kalkan, TÜİK'in 2025 su ürünleri haberinde ayrı bir kalem olarak yer almadığı için bu rehber kalkan miktarı vermez. Hal bülteninde ise kalkan "deniz" adıyla görünür; fiyatı ilan sahibi belirler. HS kodu, ihracat pazarları ve fuar bilgisi 6-katman bölümünde yer alır.
Kaynak: SUMAE Yunus Araştırma Bülteni · 4(1), Mart 2004 · Aktiviteler: Kalkan Balığı Yetiştiriciliği Tanıtım ve Eğitim Çalışmaları (tam metin) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/204434 · Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 23(3-4): 321-326, 2006 · Kalkan Balığının Doğu Karadeniz Koşullarında Büyüme Özellikleri (SUMAE Trabzon; tam metin) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/57634
Karadeniz kalkan av yasağı: tarih, ağ, kota
Kalkan avı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği'nin (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028) md. 21'inde düzenlenir. Metne göre kalkan avcılığı ve kalkan ağlarının denize bırakılması 15 Nisan ile 15 Haziran arasında her türlü araçla yasaktır. Kalkan avında kullanılacak ağların göz açıklığı 400 milimetreden küçük olamaz. Uzatma ağıyla kalkan avlayacak gemiler için tebliğin Ek-2'sindeki izin belgesi gerekir. Parakete ve fanyalı ağla kalkan avı yasaktır.
Avlanan kalkanların Bakanlıkça belirlenen yerlerden karaya çıkarılması zorunludur. Yasak başlamadan önce stok tespiti yaptırılan kalkanlar, yasağın başlangıcından itibaren 7 gün içinde pazarlanmalıdır. Kalkan avcılığı her sezon Bakanlıkça ilan edilen kotayla sınırlıdır; kota dolunca av biter ve kullanılmayan kota sonraki sezona devredilmez. Kotanın miktarı sezonluk ilandır; bu rehber kota rakamı vermez.
Önemli eksik: kalkanın asgari avlanma boyu tebliğin md. 17 tablosundadır. Bu tablo ve yasak türleri gösteren md. 16 tablosu Resmî Gazete sayfasında resim olarak yayımlandığı için okunamamıştır; bu yüzden bu rehber kalkan için bir boy yazmaz. Aynı tebliğe 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı Resmî Gazete'de 2026/25 sayılı bir değişiklik yapılmıştır; değişikliğin metni de okunamadı. Dolayısıyla yasak tarih, ağ ölçüsü ve kota için yukarıdaki bilgiler 2024/20 metnine dayanır ve değişmiş olabilir. Satıştan ve avdan önce güncel boyu ve tarihleri il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.
Kanunun md. 25'i, zaman ya da boy bakımından avı yasak olan ürünün yasak sürdüğü süre içinde satılmasını, taşınmasını ve işlemede kullanılmasını yasaklar; aykırı avlanan ürüne el konulur ve mülkiyeti kamuya geçirilir. Bu nedenle yasak döneminde kalkan ilanı açmak ya da boy altı kalkan satmak doğrudan satıcıyı riske sokar. Kalkan avı ağırlıkla Karadeniz'de olduğu için Karadeniz'deki tarihler esastır; Marmara, İstanbul ve Çanakkale boğazlarında trol avı ayrıca kanun md. 24 ile yasaktır.
| Yasak dönem | 15 Nisan - 15 Haziran (her türlü araçla av ve ağ bırakma yasak) |
|---|---|
| Ağ göz açıklığı | 400 mm'den küçük olamaz |
| Uzatma ağı | Ek-2 izin belgesi gerekir |
| Yasak yöntem | Parakete ve fanyalı ağ |
| Karaya çıkarma | Bakanlıkça belirlenen yerlerden zorunlu |
| Yasak öncesi stok | Stok tespiti yaptırılanlar yasak başından 7 gün içinde pazarlanır |
| Kota | Her sezon Bakanlıkça ilan edilir; devretmez |
| Asgari av boyu | Okunamadı; il müdürlüğünden teyit edilir |
Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 21 okundu; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı içindekiler sayfası · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25), yalnız başlık görüldü, metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf
Yetiştiricilik: SUMAE denemeleri ne gösterdi?
Doğu Karadeniz koşullarında yapılan büyütme çalışması, kalkanın yetiştiriciliğine dair elimizdeki en açık kaynaktır. SUMAE kuluçkahanesinde, doğadan yakalanan anaçlardan üretilen ve altı ay kuluçkahane koşullarında büyütülen yavrular kullanılmıştır. Deney 8-31 derece deniz suyu sıcaklığında ve 16-18 tuzlulukta, satış boyu olan yaklaşık 1 kilograma kadar yürütülmüştür. Kafes denemesinde (4x4 metre yüzer kafes, 1,5 metre ağ derinliği) balıklar 15 ayda ortalama 33,6 santimetre boya ve 547,6 gram ağırlığa ulaşmıştır; tank denemesinde 22 ayda 37,1 santimetre ve 836,5 grama gelmiştir.
Sıcaklık belirleyicidir. Çalışmaya göre kafeslerde yüzey suyu sıcaklığı kalkanın ölümcül sınırı olan 28-30 dereceyi aştığında birçok balık ölmüştür. Tanklarda ise 27 metre derinden alınan 22 derecenin altındaki deniz suyu kullanıldığı için yaz aylarında ölüm görülmemiştir. Su sıcaklığı 10 derecenin altına düştüğünde de balıkların yem alımı azalmıştır. Bu nedenle kalkan, yaz sıcaklığının yüksek olduğu bölgelerde kafes yetiştiriciliğine zor uyar.
Yem olarak çalışmada günde iki kez verilen, yüzde 45 ham proteinli, ticari ekstrude levrek yemleri kullanılmıştır. Kafes denemesinde balıklar metrekareye 50 adet stoklanmıştır. Makale ayrıca Avrupa'da hedef çiftlik koşullarında iki yıldan kısa sürede 1 kilogramın üzerine büyütmenin tercih edildiğini yazar. Yani SUMAE denemeleri, kalkanın Karadeniz'de satış boyuna ulaşabildiğini, ama yaz sıcaklığı ve kış düşük sıcaklığı yüzünden ticari ölçekte güç koşullar bulunduğunu gösterir.
Yetiştiricilik yapacak işletme için yasal çerçeve Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği'dir: tesis izni, proje onayı, yetiştiricilik belgesi (üç yılda bir vize), kafes kapasitesi (md. 11), kaçış önlemi (md. 22) ve ilaç kaydı (md. 21). Kalkan için ticari ölçekte yetiştirme yaygın olmadığından bu rehber üretim rakamı vermez. Güncel durum için il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.
| Deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluk | 8-31 °C; tuzluluk 16-18 |
|---|---|
| Kafes, 15 ay | Ortalama 33,6 cm; 547,6 g |
| Tank, 22 ay | Ortalama 37,1 cm; 836,5 g |
| Satış boyu hedefi | Yaklaşık 1 kg |
| Yüzey suyu ölümcül sınır | 28-30 °C |
| Yem alımı azalan sıcaklık | 10 °C altı |
Kaynak: Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · 23(3-4): 321-326, 2006 · Kalkan Balığının Doğu Karadeniz Koşullarında Büyüme Özellikleri (SUMAE Trabzon; tam metin) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/57634 · SUMAE Yunus Araştırma Bülteni · 4(1), Mart 2004 · Aktiviteler: Kalkan Balığı Yetiştiriciliği Tanıtım ve Eğitim Çalışmaları (tam metin) · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/204434 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (md. 9, 11, 21, 22; 2024 değişiklikleriyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=5217&MevzuatTertip=5
Ticaret: ilan, belge, soğuk zincir
Kalkan satacak kişi önce balığın hangi yoldan geldiğini söyler: avlanmış mı, yetiştirilmiş mi? Avlanmış kalkan için av belgesi, av tarihi, av yeri ve karaya çıkarma yeri önemlidir; tebliğe göre kalkan Bakanlıkça belirlenen yerlerden karaya çıkarılır. Yasak dönemde (15 Nisan-15 Haziran) kalkan ilanı açılmaz; yasak öncesi stok tespiti yaptırılmışsa, tespit belgesi ve 7 günlük süre ilanda yazılır.
İlan için gerekli bilgiler: av ya da yetiştirme, av tarihi ya da hasat tarihi, av yeri ya da tesis, adet başı kilogram sınıfı, miktar, ambalaj, teslim yeri ve soğuk zincir. Fiyat satıcıdadır; tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler boy sınıfı, tazelik, miktar, av sezonu ve kotası, nakliye mesafesidir.
Alıcı çevresi; balık halleri ve komisyoncular, restoranlar, işleme tesisleri ve ihracatçılardır. İzmir Büyükşehir Belediyesi balık hali bülteninde kalkan "deniz" adıyla yer aldığı için rehber sayfası son 30 günün kamu hal verisini tarih ve kaynakla gösterir; fiyat tavsiyesi değildir.
Soğuk zincirde sıcaklık ve süre hadlerini alıcı şartnamesi ve gıda mevzuatı belirler; bu rehber o metinleri okumadı. Taze kalkan hızla buzlanır, buzlu kasa ya da soğutmalı araçla taşınır. İletişim tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur. Balık yan ürünleri (kafa, kılçık, iç yağ, deri) için ilgili sektör sayfalarına bakın.
Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 21 okundu; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf
Mevzuat ve okunamayan noktalar
Çerçeve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu'dur. Md. 23, yasak ve sınırlamaların bölge, mevsim, tür, ağırlık ve büyüklük gibi niteliklere göre yönetmelikle konacağını söyler; md. 24 iç sularda, Marmara Denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazlarında trolü yasaklar ve dip trolünü ayrı yönetmeliğe bağlar; md. 25 yasak ürünün satış ve nakliyesini yasaklar ve aykırı ürüne el konulmasını öngörür. Yetiştiricilik için md. 13 Bakanlık izni şartını koyar.
Bu rehberin okuyamadığı noktalar şunlardır: kalkanın asgari avlanma boyu (tebliğ md. 17 tablosu), yasak türlerin listesi (md. 16 tablosu), 2026/25 değişikliğinin metni ve kalkanın gıda mevzuatındaki sınıfı. Bu noktalar için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun ve güncel tebliğ metnini isteyin.
Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 13, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; md. 21 okundu; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı içindekiler sayfası · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25), yalnız başlık görüldü, metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği (md. 9, 11, 21, 22; 2024 değişiklikleriyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=5217&MevzuatTertip=5
Sık sorulan sorular
Kalkan avı hangi tarihlerde yasaktır?
Ticari avcılık tebliğinin (2024/20) md. 21'ine göre kalkan avı ve kalkan ağlarının denize bırakılması 15 Nisan ile 15 Haziran arasında yasaktır. Tebliğe 2026/25 sayılı değişiklik yapılmıştır; güncel tarihi il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) md. 21 · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm
Kalkan ağının göz açıklığı en az kaç milimetre olmalı?
Tebliğ md. 21'e göre kalkan avında kullanılacak ağların göz açıklığı 400 milimetreden küçük olamaz. Parakete ve fanyalı ağla kalkan avı yasaktır. Uzatma ağı kullanacak gemilere Ek-2 izin belgesi gerekir.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) md. 21 · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm
Kalkanın asgari avlanma boyu nedir?
Boy tebliğin md. 17 tablosundadır; tablo Resmî Gazete sayfasında resim olarak yayımlandığı için bu rehberde okunamadı ve bir boy yazılmadı. Güncel boyu il tarım ve orman müdürlüğünden öğrenin. Boy altı kalkanın satışı yasaktır.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm
Yasak başlamadan önce avladığım kalkanı ne zamana kadar satabilirim?
Tebliğ md. 21'e göre yasak öncesi stok tespiti yaptırılan kalkanların, yasağın başlangıcından itibaren 7 gün içinde pazarlanması gerekir. Stok tespiti yaptırmadıysanız bu hüküm sizi korumaz; il müdürlüğüne danışın.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) md. 21 · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm
Kalkan kotası nedir, devreder mi?
Kalkan avcılığı her sezon Bakanlıkça ilan edilen kotayla sınırlıdır; kota dolunca av biter ve kullanılmayan kota sonraki sezona devredilmez. Kotanın miktarı sezonluk ilandır; bu rehber rakam vermez.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) md. 21 · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm
Yasak dönemde ya da boy altı kalkan satarsam ne olur?
Kanunun md. 25'i yasak ürünün yasak sürdüğü süre içinde satılmasını, taşınmasını ve işlemede kullanılmasını yasaklar; aykırı avlanan ürüne el konulur ve mülkiyeti kamuya geçirilir. Bu yüzden böyle ürün tarımart'ta ilan edilmez.
Kaynak: 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu md. 25 · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf
Kalkan yetiştirilebiliyor mu, kafeste ne kadar sürede büyür?
SUMAE'nin Doğu Karadeniz denemesinde kuluçkahane yavruları kafeste 15 ayda ortalama 547,6 grama, tankta 22 ayda 836,5 grama ulaşmıştır; satış boyu hedefi yaklaşık 1 kilogramdı. Yüzey suyu 28-30 dereceyi geçince kafesteki balıklar ölmüştür. Ticari ölçekte yetiştirme yaygın değildir.
Kaynak: Ege Üniversitesi Su Ürünleri Dergisi · Kalkan Balığının Doğu Karadeniz Koşullarında Büyüme Özellikleri · https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/57634
Kalkan ilanı için hangi bilgiler yazılmalı?
Av ya da yetiştirme, av ya da hasat tarihi, av yeri ya da tesis, adet başı kilogram sınıfı, miktar, ambalaj, teslim yeri ve soğuk zincir. Yasak dönemde ilan açılmaz. Fiyat satıcıdadır; tarımart fiyat vermez. Yazışma portal içinde yapılır.
Kaynak: Resmî Gazete · Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığı Tebliği (2024/20) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm