Balık: tür ve av sahası ayrımı

Balık ayrımı nedir: av mı, yetiştirme mi, hangi sahada?

Su Ürünleri Kanunu'na göre su ürünleri, denizlerde ve iç sularda bulunan bitkiler ile hayvanlar ve bunların yumurtalarıdır. İç sular göller, baraj gölleri, akarsular ve benzerlerini; üretme ve yetiştirme yerleri ise su ürünlerini üretmek için yapılan tesisleri kapsar. Bu tanımlar, balığın iki kaynağını ayırır: avcılık (deniz ve iç su) ve yetiştiricilik (deniz kafesi, iç su havuzu).

TÜİK'in 2025 verilerini aktaran habere göre Türkiye'nin toplam su ürünleri üretimi 1.037.019 tondur. Bunun 410.428 tonu avcılıktan, 626.591 tonu (yüzde 60,4) yetiştiricilikten gelmiştir. Yetiştiriciliğin yüzde 70,4'ü denizlerde, yüzde 29,6'sı iç sularda yapılmıştır. Avlanan deniz balıkları arasında hamsi 245.261 tonla başta gelir; çaça 28.388 ton, sardalya 19.667 tondur. Yetiştiricilikte iç sularda alabalık 185.310 ton, denizlerde levrek 174.859 ton ve çipura 164.643 tondur.

Bu iki kaynağın ticarette farkı belirgindir. Avcılıkta sezon, yasak dönem, kota ve alet kuralları vardır; ürün mevsimlik, miktar belirsiz ve tür çeşitlidir. Yetiştiricilikte ürün daha öngörülebilirdir; belirli türler (levrek, çipura, alabalık, somon) yıl boyu ve ölçülü boyda arz edilir. Alıcı ilk olarak balığın hangi kaynaktan geldiğini sorar.

Üçüncü ayrım av sahasıdır. Tebliğ, Akdeniz (md. 4), Ege (md. 5), Marmara (md. 6) ve Karadeniz (md. 7) için ayrı yasak alanlar ve hükümler koyar; Marmara Denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazlarında her türlü trol yasaktır (kanun md. 24 ve tebliğ md. 9). Yani aynı türün hangi denizde avlandığı yasal durumunu ve tarihini etkiler.

Bu çatı sayfa balığın alt türlerini tek tek anlatmaz; her türün kendi rehberi vardır. Aşağıda ayrımın ölçütlerini, alıcı çevresini ve belge kurallarını bulacaksınız.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 4 Nisan 1971 tarihli ve 13799 sayılı sayı · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 2, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1/9/2024-31/8/2028; md. 4-13, 19-31; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Dünya · TÜİK Su Ürünleri 2025 haberi (toplam 1.037.019 ton; avcılık 410.428 ton; yetiştiricilik 626.591 ton; haber, TÜİK bülteni değildir) · https://www.dunya.com/ekonomik-veriler/turkiyenin-su-urunleri-uretimi-1-milyon-tonu-asti-haberi-827316

Av sahası ve yasaklar: hangi tarihte, hangi alet, hangi bölge?

Tebliğ 2024/20, 1 Eylül 2024 ile 31 Ağustos 2028 arasında geçerli olacak şekilde yayımlanmıştır; ancak 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı Resmî Gazete'de bu tebliğe 2026/25 sayılı bir değişiklik yapılmıştır. Değişikliğin metni bu rehberde okunamadı. Aşağıdaki tarihler 2024/20 metninden alınmıştır ve değişmiş olabilir; satıştan ve avdan önce il tarım ve orman müdürlüğünden güncel tarihi teyit edin.

Alet ve genel yasak dönemler (2024/20 metni): dip trolü genel olarak Akdeniz'de 15 Nisan-15 Eylül, diğer denizlerde 15 Nisan-31 Ağustos arasında yasaktır (md. 10); gırgır da aynı dönemlerde yasaktır, Karadeniz'de ayrıca 1 Eylül-15 Aralık ve 16 Aralık-14 Nisan için kıyıdan uzaklık şartları vardır (md. 12). Işıkla avcılık Anamur-Suriye sınırı arasında yasaktır (md. 13). Kıyı sürütme ağları tüm karasularında yasaktır (md. 14). Bu kurallar, hangi balığın hangi aletle ve ne zaman tutulabildiğini belirler.

Tür bazlı yasak dönemler: palamut ve torik avcılığı tüm karasularında 1 Nisan-31 Ağustos arasında yasaktır; ancak 15-31 Ağustos arasında çapari ile palamut avına izin verilir (md. 20). Kalkan avı 15 Nisan-15 Haziran arasında yasaktır; dil ve pisi balığı 1 Ocak-15 Şubat arasında yasaktır (md. 21). Akya ve sarıkuyruk 15 Nisan-15 Mayıs arasında, lambuka 1 Ocak-14 Ağustos arasında yasaktır (md. 24). Ahtapot 15 Nisan-31 Ekim arasında yasaktır (md. 31). Karides için Akdeniz'de 15 Nisan-15 Eylül, Ege'de 15 Nisan-31 Ağustos, Marmara'da 15 Nisan-31 Ağustos ve ayrıca 1-31 Ocak arasında avcılık yasaktır (md. 27). Mavi yüzgeçli orkinos için Akdeniz ve Ege'de 1 Temmuz-14 Mayıs, diğer alanlarda 1 Temmuz-25 Mayıs arasında yasaktır (md. 22).

Hamsi, sardalya ve istavrit ayrı düzene bağlıdır. Hamsi avcılığı yıllık kotaya bağlıdır; gırgır, ortasu trolü ve voli ağlarıyla hamsi avı için izin gerekir; Marmara ve Karadeniz'de gırgırla hamsi avı 15:00-09:00 saatleri arasında yapılır (md. 19). Uzatma ağlarıyla sardalya avcılığı serbesttir (md. 19/3). Hamsi ve çaça işleme tarafında, Menba çalışmasına göre Karadeniz'de hamsi avı genel olarak Kasım-Şubat arasında yoğunlaşır; Şubat sonu-Mayıs arasında çaça ortasu trolüyle avlanır.

Bu rehberde okunamayan kısımlar şunlardır: asgari avlanma boyları (md. 17 tablosu), avlanması, bulundurulması, karaya çıkarılması ve satışı tamamen yasak türler (md. 16 tablosu) ve 2026/25 değişikliği. Boy sınırı altında balık satmak ya da yasak türü ilana koymak ağır sorun çıkarır; bu iki tablo için il tarım ve orman müdürlüğüne ya da tebliğin güncel metnine bakın. Kanun md. 25 yasak ürünün satışını, nakli ve imalatta kullanılmasını yasaklar; kanun md. 23, yasak ve sınırlamaların bölge, mevsim, tür, ağırlık ve büyüklük vasıflarına göre yönetmelikle konmasını söyler.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1/9/2024-31/8/2028; md. 4-13, 19-31; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı içindekiler sayfası · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25) ve 6/2 Numaralı Amatör Tebliğinde Değişiklik (No: 2026/26), yalnız başlık görüldü, metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm · T.C. Resmî Gazete · 4 Nisan 1971 tarihli ve 13799 sayılı sayı · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 2, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · Menba Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi · 5(2): 9-16, 2019 · Karadeniz'de Hamsi ve Çaça Balıklarının Avcılığı ile Balık Unu-yağı İşleme Teknolojisi Üzerine Bir Araştırma (tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/902421

Tür tür: kim alır, neye bakılır?

Hamsi: Karadeniz'in ana avı ve en büyük hacimli türdür. Alıcıları taze tüketim pazarı, işleme sanayi ve balık unu-yağı fabrikalarıdır. Menba çalışmasına göre Türkiye'deki balık unu ve yağı fabrikalarının yüzde 53,75'i Sinop'tadır ve hamsi liman şehirlerinden karaya çıkarılıp karayoluyla fabrikalara taşınır. Hamsi için tebliğ kota ve izin şartı koyar. Ayrıntı hamsi rehberindedir.

Levrek, çipura: deniz kafeslerinde yetiştirilen, hacim bakımından en büyük iki yetiştirme türüdür. TÜİK 2025: levrek 174.859 ton, çipura 164.643 ton. Alıcıları lokanta zincirleri, market zincirleri, ihracatçılar ve fileto işleme tesisleridir. Kalite ölçütü, yetiştiricilikte yem ve ilaç kalıntı geçmişi ve hasat sonrası buz zinciridir. Rehberler ayrıdır.

Alabalık, somon: iç su ve soğuk deniz yetiştiriciliği ürünleridir. TÜİK 2025: iç sularda alabalık 185.310 ton. Alıcıları taze ve işlenmiş ürün sanayisi, restoranlar ve ihracatçıdır. Havyar tarafında yumurtası ayrı bir yan üründür (balık yumurtası rehberi).

Kalkan: Karadeniz kalkanı yasal yasak dönemi (15 Nisan-15 Haziran) ve ağ göz açıklığı (400 mm) ile ayrılır. Palamut, orkinos, istavrit: açık deniz avı türleridir ve sezon kuralları ayrıdır. Karides ve midye: kabuklular ve çift kabuklulardır; kendi sezon ve boy kuralları vardır (tebliğ md. 27, 28).

Sazan, kefal ve tatlı su balıkları iç su avı ve yetiştiriciliğinden gelir. Bu rehber iç su avı sezonu ve boyu için okunabilir bir hüküm bulamadı; yerel kooperatif ve il müdürlüğüne danışılmalıdır. Sektör kartlarında Beyşehir, Eğirdir ve Manyas gibi göller örnek olarak geçer; bunlar doğrulanmış mevzuat bilgisi değildir.

Alıcı çevresi: balık hali komisyoncuları (müzayede ve tür ayrımı), fileto ve porsiyon tesisleri (ihracat), sahil balık lokantaları, toplu yemek işletmeleri ve aileler. Sertifikalayıcı kurum tarafında Tarım ve Orman Bakanlığı su ürünleri kontrolü boy, sezon yasağı ve kalıntı denetimi yapar (sektör kartları).

Kaynak: Dünya · TÜİK Su Ürünleri 2025 haberi (toplam 1.037.019 ton; avcılık 410.428 ton; yetiştiricilik 626.591 ton; haber, TÜİK bülteni değildir) · https://www.dunya.com/ekonomik-veriler/turkiyenin-su-urunleri-uretimi-1-milyon-tonu-asti-haberi-827316 · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1/9/2024-31/8/2028; md. 4-13, 19-31; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · Menba Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi · 5(2): 9-16, 2019 · Karadeniz'de Hamsi ve Çaça Balıklarının Avcılığı ile Balık Unu-yağı İşleme Teknolojisi Üzerine Bir Araştırma (tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/902421

Mevzuat: kanun, tebliğ ve belge

Çerçeve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu'dur. Md. 23, su ürünleri istihsalinde kullanılan araçların asgari niteliklerini ve kullanma usulünü, ayrıca bölgeler, mevsimler, zamanlar, su ürünleri cinsleri, çeşitleri, ağırlık ve büyüklük gibi vasıflara göre konulacak yasak, sınırlama ve yükümlülükleri yönetmelikle düzenlemeyi söyler. Md. 24 iç sularda, Marmara Denizi'nde, İstanbul ve Çanakkale boğazlarında her çeşit trolü yasaklar; karasularında dip trolünü ayrı yönetmeliğe bağlar. Md. 25, avlanması yasak olan ürünün satış, nakil ve imalatta kullanılmasını yasaklar ve 2019 ek fıkrasıyla yurt dışına çıkarmayı izne bağlar.

Kanun idari yaptırımları da düzenler: yasak bölgelerde ya da yasak zamanlarda yapılan avdan elde edilen ürüne el konulabilir ve mülkiyeti kamuya geçirilebilir. Bu yüzden belgesiz ya da kaynağı belirsiz balığı ilana koymak, satıcıyı doğrudan riske sokar.

Güncel avcılık kuralı ticari amaçlı su ürünleri avcılığı tebliğidir (2024/20; 1 Eylül 2024-31 Ağustos 2028) ve bu tebliğe 16 Eylül 2026'da 2026/25 sayılı değişiklik yapılmıştır. Amatör avcılık için ayrı bir tebliğ vardır (6/2 numaralı; 2026/26 değişiklik başlığı aynı sayıda görüldü). Amatör avlanan balığın ticarete konması ayrı bir sorundur; ticari satış ancak ticari belgeli avdan yapılır.

Yetiştiricilik tarafında kanun md. 13 (değişik hâli) üzerine dayanan Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği vardır; bu rehber o yönetmeliği okumadı. Yetiştirme tesisinin ruhsat ve kayıt durumu il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Gıda tarafı ayrıdır: balık gıda olarak satılacaksa gıda işletmesi kaydı ve Türk Gıda Kodeksi kuralları geçerlidir; bu rehber o kuralları okumadı. Yan ürün (kafa, kılçık, iç yağ, deri, yumurta) tarafı için ayrı sektör rehberlerine bakın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 4 Nisan 1971 tarihli ve 13799 sayılı sayı · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 2, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1/9/2024-31/8/2028; md. 4-13, 19-31; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 16 Eylül 2026 tarihli ve 33372 sayılı sayı içindekiler sayfası · 6/1 Numaralı Tebliğde Değişiklik (No: 2026/25) ve 6/2 Numaralı Amatör Tebliğinde Değişiklik (No: 2026/26), yalnız başlık görüldü, metin okunamadı · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260916.htm

Alım-satım, depolama ve nakliye

İlan açan satıcı şunları yazar: tür, kaynak (av ya da yetiştirme), av sahası ya da tesis, avlanma ya da hasat tarihi, boy ve ağırlık sınıfı, ambalaj ve soğuk zincir. Av balığında av belgesi ve yasak dönem uyumu; yetiştirme balığında tesis kaydı ve parti bilgisi alıcıyı güvenceye alır. Fiyat satıcıdadır; fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür, boy, tazelik, kaynak (av ya da yetiştirme), sezon ve yasak dönem, miktar, ambalaj ve belge eksiksizliğidir. Bu rehber fiyat rakamı vermez.

Buz zinciri esastır. Sektör kartlarında hal müzayedesi, buzlu kasa ve izoterm nakliye anılır; sayısal sıcaklık ve süre sınırları bu rehberde okunamadı, alıcı şartnamesi belirler. Taze balık aynı gün ya da çok kısa sürede pazara ulaşmalıdır; Menba çalışması, hammaddenin bekletildiğinde kalitenin düştüğünü yazar.

Kafes ve havuz balığı için hasat tarihi, yem kesim süresi ve kalıntı geçmişi alıcı gözünde belirleyicidir. Bu bilgiler yazılmadan verilen "taze, bakımlı balık" ifadesi güven vermez.

Boy sınırı altındaki balığın satılması yasaktır; boy tablosu bu rehberde okunamadığı için ilana yazmadan önce il müdürlüğünden teyit edin. Yasak dönemde avlanmış balığın ilana konması hem yasaktır hem de kanun md. 25 uyarınca el koymaya yol açabilir.

Nakliyede frigorifik araç, buz yatağı ve sızdırmaz kap kullanılır. Sevkiyat belgesi ve parti kaydı araçta bulunur. Yan ürün (kafa, iç yağ, kılçık) sevkiyatı için ayrı ticari belge ve alıcı kaydı gerekir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1/9/2024-31/8/2028; md. 4-13, 19-31; md. 16 ve 17 tabloları okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 4 Nisan 1971 tarihli ve 13799 sayılı sayı · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 2, 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · Menba Kastamonu Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dergisi · 5(2): 9-16, 2019 · Karadeniz'de Hamsi ve Çaça Balıklarının Avcılığı ile Balık Unu-yağı İşleme Teknolojisi Üzerine Bir Araştırma (tam metin) · https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/902421

Sık sorulan sorular