Gümüş balığı: kıyıya yakın küçük sürü balığı

Gümüş balığı nedir?

Gümüş balığı, atherinagiller (Atherinidae) ailesinden, uzunluğu çoğunlukla el boyunu geçmeyen küçük bir balıktır. Gövdesi ince, gözleri iri, yanlarında parlak gümüşi bir şerit vardır. Adını bu şeritten alır. Türkiye kıyılarında Atherina cinsinin birden çok türü bulunur ve halk dilinde hepsine gümüş denir.

Gümüş balığı kıyıdan açığa uzak gitmez; liman içlerinde, koylarda, sığ ve tuzluluğu düşük lagünlerde bulunur. Plankton ve küçük omurgasızlarla beslenir, sürü hâlinde yüzer. Bu davranışı ona ağ ve serpme ağ ile avlanma kolaylığı sağlar.

Tür adlarının halk dilinde karışması ticaretin bir sorunudur: bazı yörelerde hamsiye benzeyen küçük balıklara da gümüş denir. Bu yüzden ilanda "gümüş balığı" yazarken bilimsel ya da yöresel adı yanında belirtmek yanlış anlamayı azaltır.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Nerede ve nasıl avlanır?

Gümüş balığı çoğunlukla küçük ölçekli kıyı balıkçılığıyla, serpme ağ, küçük çevirme ağı ve sığ sularda sürükleme ağıyla avlanır. Av yeri kıyıya yakın olduğundan tekne boyutu küçük, parti büyüklüğü sınırlıdır.

Ticari avcılık tebliğinin (2024/20) okunabilen metninde gümüş balığına özgü ayrı bir madde bulunmadı; genel kurallar uygulanır: yer yasakları, ağ göz açıklığı, hedef dışı av yüzdesi (md. 18) ve yasak türlerin canlı bırakılması. Asgari boy tablosu md. 17'dedir ve resim olduğu için okunamadı.

Kıyıya yakın av yapıldığı için bölgesel kısıtlar önemlidir: koruma alanları, liman içleri ve belirli koylar koordinatlarla yasak sahaya alınmış olabilir (tebliğ yer yasaklarını Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz için ayrı ayrı sayar). Av yerinin yasak sahada olmadığı belgelenebilir olmalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Kalite

Küçük balıkta kalite, tazelik ve bütünlükle ölçülür: göz parlak, deri gümüşi ve ezilmemiş, karın bütün olmalıdır. Kıyıdan gelen balığın kasa içinde ezilmesi, pul dökülmesi ve su içinde bekleme en sık görülen sorundur.

Boy tutarlılığı ticari beklentidir. Küçük balık tek boy sınıfında satılırsa kızartmalık kullanıma uygun olur; farklı boylar karışırsa pişme süresi eşitsiz olur. Satıcı kasa başına yaklaşık adedi ve boy aralığını yazarsa alıcı kararını kolay verir.

Küçük sürü balıklarında bozulma hızlıdır. Avdan sonra kısa sürede buza almak ve kasaları sıcaktan korumak kalite için şarttır.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Mevzuat ve gümrük kodu

Kanun düzeyinde çerçeve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu'dur. Md. 25 gereği boy altı balığın satışı yasaktır; md. 23 bölge, mevsim ve türe göre yasak ve sınırlamaların yönetmelikle konulacağını söyler.

Tebliğ düzeyinde 2024/20 sayılı ticari avcılık tebliği (RG 11.08.2024, sayı 32629; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028) geçerlidir. Gümüş balığı için asgari boyun tablodaki değerini il tarım ve orman müdürlüğünden öğrenin.

Gıda tarafında satış yapan işletme Kayıt ve Onay Yönetmeliği uyarınca kayıtlı olmalı, hijyen ve soğuk zincir hükümleri Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği'ne göre işletilmelidir. Etiketli satışta Etiketleme Yönetmeliği uygulanır.

Gümrük sınıflandırması: 03. fasıl, taze bütün balık için 0302. Küçük ve adı karışabilen türlerde alt kodu gümrük müşaviri belirler; rehber 4 hanede kalır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği ile Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 (mükerrer) sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli, 03. fasıl (balıklar, kabuklular, yumuşakçalar) ve 16. fasıl (hazırlanmış gıdalar)

Ticaret ve ilan

Gümüş balığının alıcısı kıyı lokantaları, yerel balıkçı tezgahları ve semt pazarı satıcılarıdır. Küçük parçalı bir ürün olduğundan satış genellikle kilogram ya da kasa esaslıdır; kayıtlı bir hal bülten serisi bulunmadığı için fiyat satıcının ilanına dayanır.

İlanda tür adı (gerekirse yöresel adı), av yeri, aleti, tarihi, boy aralığı, kasa tipi, buz durumu ve teslim yeri yazılır. Fiyatı satıcı belirler; tarımart fiyat vermez. Fiyata etki eden başlıca şeyler tazelik, boy, miktar ve teslim yeridir.

Yazışma tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur. Üretim bilgisi için TÜİK deniz avcılığı tabloları bakılabilecek kaynaktır; rehber bu tablolardan rakam taşımaz.

Kaynak: TÜİK · Su Ürünleri İstatistikleri (deniz avcılığı türlere göre üretim tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf

Soğuk zincir

Küçük balığı çabuk soğutmak gerekir. Avdan hemen sonra balık temiz deniz suyu ile yıkanıp buzlu kasaya alınır, kasalar gölgede tutulur. Tek sıra balık, üstüne buz, sonra tekrar balık biçiminde katlanır.

Buzdolabında kısa süre saklanır; uzun bekletilecekse donmuş depoda ve kapalı ambalajda tutulur. Çözülmüş balık tekrar dondurulmaz.

Çiğ ya da hafif işlenmiş tüketim için parazite karşı dondurma uygulanır; süre ve sıcaklık hijyen yönetmeliğinden teyit edilmelidir, rehber sayı yazmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

İlan açmadan önce kontrol listesi

Gümüş balığı ilanında en büyük risk tür adının karışmasıdır. Aynı yörede başka bir küçük balığa da "gümüş" denebildiği için satıcı, balığın fotoğrafını kasa içinden ve yan yüzünden çekip yan çizgideki gümüşi şeridin görünmesini sağlamalıdır. Alıcı fotoğraftan türü doğrulayabilirse mesaj trafiği azalır.

Küçük balıkta pazarlık genellikle kasa başına değil kilogram başına yapılır; bu yüzden brüt kasa ağırlığı ile buz ağırlığının ayrı yazılması gerekir. Buz miktarı fazla olan kasada net balık ağırlığı beklenenden düşük çıkar.

Kıyı koyunda toplanan balığın av yerini ve saatini yazmak, alıcının su koşulunu anlaması için okunur. Liman içi sudan toplanan balık ile açık koydan toplanan balık aynı beklentiye sahip değildir.

• Yöresel ad ve tür adı yan yana
• Yan görünümlü kasa fotoğrafı
• Net balık ağırlığı ile brüt ağırlık
• Av yeri ve saati
• Boy aralığı

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler)

Sık sorulan sorular