Kolyoz: Ege ve Akdeniz'in sürü uskumrusu

Kolyoz nedir, uskumrudan nasıl ayrılır?

Kolyoz, uskumru ailesinden (Scombridae) bir balıktır ve Türkiye'de uskumrudan ayrı bir ticari ad taşır. Gövdesi iğ biçimlidir, sırtında koyu dalgalı çizgiler, karın tarafında ise küçük lekeler bulunur. Uskumru ile arasındaki fark çoğu zaman karın desenine ve sezona bakılarak ayrılır.

Ticarette önemli olan nokta kayıttır: İzmir balık halinin günlük bülteni kolyozu "KOLYOZ (DENİZ)" satırında, donuk kolyozu "KOLYOZ (DONUK)" satırında yazar; uskumru ise "USKUMRU (DENİZ)" satırındadır. Yani alıcı bu balığı bir hal kaydında ayrı bir ürün olarak görür ve ilan da bunu karıştırmamalıdır.

Kolyoz yüzeye yakın sularda büyük sürüler oluşturur, küçük balık ve plankton yer. Sıcak denizleri sever; bu nedenle Ege ve Akdeniz kıyılarında Karadeniz'den daha yoğun bulunur.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · İzmir Büyükşehir Belediyesi · İzmir Balıkhanesi günlük bülteni (açık veri)

Nerede ve nasıl avlanır?

Kolyoz çevirme ağıyla, uzatma ağıyla ve olta takımıyla avlanır. Sürü balığı olduğu için gırgır gemileri bir kerede çok miktarda tutabilir; küçük ölçekli kıyı balıkçıları ise olta ve küçük ağ kullanır. Hangi aletle tutulduğu ilanda yazılır, çünkü ağla toplu yakalanan balık ile oltayla tutulan balığın hasarı ve boy dağılımı farklıdır.

Gırgırla avın zaman sınırı tebliğdedir: Akdeniz'de 15 Nisan ile 15 Eylül arası gırgır avı yasaktır, diğer denizlerde yasak 15 Nisan - 31 Ağustos arasıdır (md. 12/4). Kolyozun yoğun avlandığı Ege ve Akdeniz'de bu sınır avcılık takvimini belirler; yaz ortasında gırgırla tutulmuş taze kolyoz ilanı gören alıcı av tarihini sorabilir.

Işıkla av, bazı denizlerde yasak olup izin ve ışık gücü sınırlarına bağlıdır; Karadeniz ve Marmara'da hiç yapılamaz (md. 13). Kolyoz avında ışık kullanımı söz konusuysa bölgeye göre uyulacak kuralı il müdürlüğü söyler.

Hedef dışı av toplam ağırlığın yüzde 5'ini aşamaz ve yasak türler canlı bırakılır (md. 18). Kolyoz sürüsüne karışan türler olursa kayda geçirilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Kalite: yağ oranı, boy ve donuk parti

Taze kolyozda aranan şeyler şunlardır: parlak ve dışa bombeli göz, kırmızı solungaç, gerilmiş parlak deri, sıkı et. Yağlı balık olduğundan acımış koku ve sararmış yüzey tazeliğin kaybolduğunu gösterir. Karnı patlamış balık ayrı partiye ayrılır.

Kolyoz yağlı olduğu için çabuk bozulur. Av sonrası buz bekletilmeden yapılmalıdır. Uskumrugiller histamin birikimi yönünden gıda güvenliği dikkat çeken balıklardır; soğuk zincirin kırıldığı kolyoz partisi satışa uygun olmayabilir. Sayısal sınırlar gıda mevzuatındadır ve bu rehber rakam yazmaz.

Donuk kolyozda glazür oranı, blok net ağırlığı, adet sınıfı ve çözülme izi bakılan noktalardır. Kolyoz donuk olarak da hal bülteninde ayrı satırda izlendiğinden, donuk partinin hangi tarihte dondurulduğu ve sıcaklık kaydı alıcıyla paylaşılabilir.

Boy dağılımı: aynı kasada çok farklı boylar bulunması kaliteyi düşürür; sınıflama yapılıp adet başı gram yazılırsa alıcı beklentisini baştan ayarlar.

Kaynak: FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · İzmir Büyükşehir Belediyesi · İzmir Balıkhanesi günlük bülteni (açık veri)

Mevzuat ve belge

Kolyoz avı 2024/20 sayılı ticari avcılık tebliğine tabidir (RG 11.08.2024, sayı 32629; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi). Bu tebliğin okunabilen metninde kolyoza özgü ayrı bir madde bulunmadı; asgari av boyu md. 17 tablosundadır ve tablo resim olduğu için okunamadı, bu yüzden rehber boy yazmaz. Boy altı balığın satışı Kanun md. 25 ile yasaktır.

Gemi av izin belgesi, e-seyir defteri ve karaya çıkarma noktaları tebliğin aradığı yapıdır. Karada satış yapan işletme Kayıt ve Onay Yönetmeliği uyarınca kayıtlı olmalıdır; soğuk zincir ve hijyen Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği'nde (RG 27.12.2011, sayı 28155) düzenlenmiştir.

Gümrük kodu 03. fasılda; taze ya da soğutulmuş bütün balık 0302, dondurulmuş bütün balık 0303 pozisyonundadır. Altı haneli kod gümrük müşavirine bırakılır. Etiketli ambalajda Etiketleme Yönetmeliği uygulanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu (md. 23, 24, 25) · https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.1380.pdf · T.C. Resmî Gazete · 11 Ağustos 2024 tarihli ve 32629 sayılı sayı · 6/1 Numaralı Ticari Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğ (No: 2024/20; 1 Eylül 2024 - 31 Ağustos 2028 dönemi; md. 16 ve 17 tabloları resim olduğu için okunamadı) · https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/08/20240811-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği ile Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmelik · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 (mükerrer) sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli, 03. fasıl (balıklar, kabuklular, yumuşakçalar) ve 16. fasıl (hazırlanmış gıdalar)

Ticaret: kim alır, ilanda ne yazılır?

Kolyoz alıcıları balık hali komisyoncuları, toplu yemek ve lokanta işletmeleri, balık işleme ve dondurma tesisleridir. Sürü balığı olduğundan hacim yüksek, birim parça küçüktür; bu yüzden ticari satışta kasa ya da dökme ton esas alınır.

İlanda taze mi donuk mu olduğu, av bölgesi, av aleti, av tarihi, boy sınıfı, miktar, ambalaj ve soğuk zincir bilgisi yazılır. Fiyatı satıcı belirler; tarımart fiyat vermez. Fiyata etki eden başlıca şeyler tazelik, boy, miktar, taze ya da donuk oluşu ve teslim yeridir.

Rehber sayfasında İzmir balık halinin "KOLYOZ (DENİZ)" ve "KOLYOZ (DONUK)" serisi tarih ve kaynakla gösterilir. Bu seri tek bir halin bülteni olduğundan başka bir limanın piyasasını temsil etmez.

İletişim tarımart içinde yürür; ilanda dış mesajlaşma butonu yoktur.

Kaynak: İzmir Büyükşehir Belediyesi · İzmir Balıkhanesi günlük bülteni (açık veri) · TÜİK · Su Ürünleri İstatistikleri (deniz avcılığı türlere göre üretim tabloları)

Depolama ve dondurma

Taze kolyoz eriyen buz içinde tutulur; kasalar üst üste dizilirken alttakilerin ezilmemesi için yükseklik sınırlanır. Hasat ile satış arasındaki süre ne kadar kısa olursa kalite o kadar korunur.

Dondurulacak balık av sonrası en kısa sürede dondurulur, çözülmüş balık tekrar dondurulmaz. Donuk depoda sıcaklığın dalgalanması buzlanma ve yanık oluşturur.

Çiğ ya da hafif işlenmiş hazırlanacaksa parazit riski için dondurma şarttır; süre ve sıcaklık hijyen yönetmeliğinden teyit edilmelidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 27 Aralık 2011 tarihli ve 28155 sayılı sayı · Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği (su ürünleri ve çift kabuklu yumuşakçalara ilişkin hükümler) · FAO · Türlere göre balıkçılık bilgi kartları (Fisheries and Aquaculture, Species Fact Sheets) · https://www.fao.org/fishery/en/species

Sık sorulan sorular