Mantar Sporu ve Miseli (Tohumluk)

Spor, misel ve "mantar tohumu" aynı şey değil

Milli Eğitim Bakanlığı'nın kültür mantarı modülü şöyle anlatır: mantarlar diğer bitkiler gibi tohumla üretilmez. Mantar şapkasının altındaki lameller üzerinde oluşan sporlar, özel besin ortamlarında çimlendirilerek misel elde edilir. Yetiştiricilikte yanlışlıkla "mantar tohumu" denilen üretim materyali, değişik tahıl danelerine sardırılmış bu misellerdir.

Yani üç ayrı şey var. Spor, mantarın üreme hücresidir ve doğada rüzgârla yayılır. Misel, sporun çimlenmesiyle oluşan, ağ gibi yayılan beyaz canlı kısımdır. Tohumluk ya da "spawn" denilen ürün ise bu miselin, tahıl dane gibi taşıyıcı bir ortamda büyütülmüş hâlidir. Yetiştirici komposta spor değil, hazır sardırılmış misel eker.

Modül, misellerin özel laboratuvarlarda ve steril koşullarda üretildiğini, yetiştiricinin bu işte uzmanlaşmış kuruluş ve firmalardan satın aldığını yazar. Kendi miselini üretmek için laboratuvar ve steril çalışma düzeni gerekir; küçük üretici için genellikle hazır misel almak daha güvenlidir.

Bu rehberdeki ölçüler kültür mantarı (Agaricus) içindir. İstiridye (Pleurotus), shiitake ve ağaç mantarlarının miselleri ve ortamları farklıdır; onlar için ayrı rehberlere bakın.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 2.3 Misel Ekimi) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Güvenilir misel nasıl seçilir?

Modül, satın alırken en çok dikkat edilecek noktanın firmanın güvenilirliği olduğunu yazar. Misel canlı bir üründür; yanlış ya da bozuk partide kompost boşa gider, bir üretim dönemi kaybolur. Bu yüzden ucuz ya da kaynağı belirsiz miselden kaçının.

Satıcıya sorabileceğiniz sorular: hangi türün hangi çeşidi (suşu) olduğu, hangi tarihte üretildiği, hangi taşıyıcı ortamda büyütüldüğü, saklama ve nakliye şartı, partinin numarası ve satıcının tohumluk belgesi. Parti numarası olmayan ürünü, sorun çıktığında geri izleyemezsiniz.

Modül, steril koşullarda üretilen ve depolanan misellerin orijinal kaplarından çıkarıldıktan sonra kısa sürede kullanılması gerektiğini, satın alınan miselin 2-3 gün içinde ekilmesi gerektiğini ve en uygun durumun ekimden bir gün önce almak olduğunu yazar. Bu yüzden misel sipariş etmeden önce kompostunuzun ne zaman hazır olacağını hesaplayın.

Gelen misel torbasını açınca renk ve koku kontrol edin: kaynakların ayrıntılı bir görsel ölçütü yoktur, ama beyazdan farklı renkli lekeler ya da kötü koku varsa kullanmayın, satıcıya ve il tarım ve orman müdürlüğüne haber verin.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 2.3 Misel Ekimi) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Komposta ekim: miktar, yöntem ve ısı

Modül, sardırma ortamı olarak çoğunlukla buğday tanesi kullanıldığını ve 1 ton komposta 6 kg misel yeteceğini yazar. Küçük daneler kullanılıyorsa miktar dane büyüklüğüne göre azaltılabilir. Misel dozu düşük tutulursa gelişme süresi uzar ve rakip mikroorganizmaların gelişme riski artar; çok yüksek tutulursa kuluçka döneminde yastıklarda aşırı ısınma ve misel ölümü olabilir. Soğutma sistemi olmayan işletmelerde, özellikle sıcak mevsimde, yüksek miktar doğru değildir.

Ekim yöntemleri dört tanedir: ocak ya da nokta ekim, yüzeysel ekim, karıştırma yöntemi ve katlar arasına ekim. Modül en yaygın olanın karıştırma yöntemi olduğunu yazar: kompost yastıklara doldurulmadan önce miselle karıştırılır, böylece misel eşit dağılır ve daha kolay, daha hızlı gelişir. Ocak ekiminde misel kümeleri bazı zararlılar, özellikle fareler tarafından kolayca yenebilir.

Misel fermantasyonu ve pastörizasyonu bitmiş kompostun zaman geçirilmeden ekilmesi gerekir; geç kalınırsa kompost özelliğini kaybedebilir ve küf ya da zararlı gelişebilir. Ekim yapılan oda ve alet temiz olmalı, çalışan kişilerin el ve giysileri temiz tutulmalıdır; modül, ekim sırasında komposta ya da misele bulaşan hastalık ve zararlının ürünü riske sokacağını yazar.

Ankara Üniversitesi açık ders sunumuna göre Agaricus bisporus için misel gelişme sıcaklığı 23-25 derecedir; oda sıcaklığı kompost sıcaklığından 2-3 derece düşük olmalıdır ve bu koşullarda 10-15 gün içinde misel kompostu sarar. Sunuma göre 35 derecede misel ölür. Miselin kompostu sardığını görmeden örtü toprağı sermeyin.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 2.3 Misel Ekimi) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Yenilebilir mantarlar ders sunumu (Agaricus bisporus iklim istekleri; başlık ve tarih sayfada yok) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=5052

Başka türlerde misel: ne biliyoruz?

İstiridye mantarı (Pleurotus) yetiştiriciliğinde de misel kullanılır, ama ortam ve koşullar farklıdır. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin 2005 tarihli çalışması, P. ostreatus, P. sajor-caju ve P. sapidus türlerini kışın ısıtmasız yüksek plastik tünelde yetiştirmiş; ortam olarak buğday samanı, kepek ve alçı karışımını otoklavda sterilize etmiştir. Kayıt özetinde misel kaynağı ve miktarı yazılı değildir.

Çalışmaya göre 100 kg kompost başına P. sajor-caju 26,35 kg, P. ostreatus 24,65 kg verim verdi; yetiştirme ortamı ağırlığının 1, 2 ya da 3 kg olması verimi anlamlı değiştirmedi. Bu bir araştırma sonucudur, kendi işletmeniz için garanti değildir.

Shiitake, ağaç mantarı ve kuzugöbeği için kullandığımız kaynaklarda misel ekim miktarı ve yöntemi bulunamadı. Bu türler için satıcıdan yazılı ekim talimatı isteyin ve bu rehberdeki kültür mantarı ölçülerini onlara uygulamayın.

Kaynak: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · Yetiştirme Ortamı Ağırlıklarının Pleurotus Mantar Türlerinin Verim ve Kalitesi Üzerine Etkileri (cilt 20, sayı 3, 2005; yalnız kayıt sayfası özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/b692ac6c-bec0-4f9f-a0a0-1f5ee1c1cf71

Mevzuat: misel de tohumluk sisteminin içindedir

Tohumculuk Sektöründe Yetkilendirme ve Denetleme Yönetmeliği, tohumlukları yetiştiren, üreten, işleyen, satışa hazırlayan, dağıtan ve satan kişilerin yetkilendirilmesini ve denetlenmesini düzenler. Yönetmelik, tohumluk bayisini "tohumlukları yurt içinde toptan veya perakende pazarlamak amacıyla yetkilendirilen kişiler" diye tanımlar.

Bakanlığın 2019/1 Uygulama Talimatı, madde 4.15'te şunu yazar: hangi yetki belgesi (tohum üretici ya da tohumluk bayi) ile ilgili olursa olsun, mantar tohumu (misel) konusunda yapılacak başvuru "Sebze" grubunda değerlendirilir. Yani misel üretmek ya da satmak isteyen, il tarım ve orman müdürlüğüne yetki belgesi için başvurur.

Yönetmeliğe göre tohum üretici belgesi, üreticinin resmî kayıtlı olduğu ilin il müdürlüğünce verilir ve bütün illerde geçerlidir; üreticiler üretim ve satış kayıtlarını beş yıl saklar. Tohumluk bayi belgesi bayilik yapılan ilin il müdürlüğünce, yalnız tespit edilen adres için düzenlenir; belge fide, fidan ile tarla bitkileri ve sebze tohumu gruplarına göre verilir.

Bayilerin yükümlülükleri arasında şunlar sayılır: kayıtlı çeşitlere ait sertifikalı ve etiketli ya da standart tohumluk satmak, Türkçe bilgi içermeyen ithal tohumluğu satmamak, orijinal ambalajı bozmamak ve açık satmamak, sertifika belgelerinin suretini bulundurmak. Bu hükümlerin misele nasıl uygulandığını (örneğin sertifika ya da etiket şartını) kaynaklarda bulamadık; il tarım ve orman müdürlüğünden yazılı teyit alın.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tohumculuk Sektöründe Yetkilendirme ve Denetleme Yönetmeliği (md. 1, 2, 4, 6, 8, 22, 23, 24; 2019-2020 değişiklikleriyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=13052&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5 · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · 2019/1 Tohumculuk Hizmetleri Uygulama Talimatı (madde 4.15, mantar tohumu başvurusu) · https://www.turktob.org.tr/fs_/ETIKET_ILGILI_MEVZUAT/10_TOHUMCULUK_UYGULAMA_TALIMATI_2019.pdf

Alım-satım, saklama ve nakliye

Misel taze alınır, geç beklemez. Modülün ölçüsü açıktır: 2-3 gün içinde ekim, en uygunu ekimden bir gün önce almak. Bu yüzden toptan alımda kompostun hazır olma tarihine göre kademeli teslimat isteyin.

Nakliye ve saklama şartlarını satıcıdan yazılı alın. Kaynaklarımızda miselin saklama sıcaklığı ya da nakliye süresi için sayı bulunamadı; bu bilgiyi satıcı kendi ürünü için verir ve ilana yazılır. Isınmış ya da uzun süre beklemiş partiyi kabul etmeyin.

İlanınızda şunları yazın: mantar türü ve çeşidi, taşıyıcı ortam (örneğin buğday tanesi), üretim tarihi, parti numarası, miktar, ambalaj ve saklama şartı, tohumluk yetki belgesi bilgisi. Fiyat satıcıda belirlenir; fiyatı etkileyen etkenler tür, çeşit, taşıyıcı ortam, miktar, tazelik ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 2.3 Misel Ekimi) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Tohumculuk Sektöründe Yetkilendirme ve Denetleme Yönetmeliği (md. 1, 2, 4, 6, 8, 22, 23, 24; 2019-2020 değişiklikleriyle) · https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=13052&mevzuatTur=KurumVeKurulusYonetmeligi&mevzuatTertip=5

Sık sorulan sorular