Mantar Yetiştirme Çadırı ve Odası

Mantar için gerekli üç şey sıcaklık, nem ve temiz havadır; çadır, tünel, bodrum ya da kapalı oda bunları sağladığı ölçüde iş görür. Bu rehber küçük üreticinin kullanabileceği yerleri, oda ölçülerini, kültür mantarı için iklim değerlerini, hijyen kurallarını ve istiridye için ısıtmasız plastik tünel araştırmasını kaynaklarıyla anlatır.

Nerede yetiştirilir: çadır, tünel, bodrum, depo

Milli Eğitim Bakanlığı'nın Mantar Üretim Ortamları modülüne göre mantar, ısı, nem, havalandırma ve uygun besi ortamı sağlanırsa yıl boyu üretilebilir. Bunun için yazın soğutma, kışın ısıtma gerekir; ayrıca üretim alanında biriken kirli havanın (karbondioksit, amonyak, aşırı nem) dışarı atılması ve temiz havanın alınması için havalandırma şarttır. Modül, küçük işletmelerde ve mevcut boş alanlarda doğal iklimden yararlanarak basit ısıtma ve havalandırmayla mevsimlik (sonbahar, kış, ilkbahar) üretim yapılabileceğini de yazar.

Modül, kültür mantarı yetiştiriciliğinde kullanılan binaları şöyle sayar: mağara ve tüneller, kümes, boş bina, ambar, depo ve bodrumlar, ticari soğuk hava depoları ve modern mantar işletmeleri. Mağara ve tünellerde sıcaklık yazın 18-20, kışın 5-12 derece arasında, hava nemi yüzde 50-80 arasında değişir; en önemli sorun havalandırmadır. Kümes, boş bina, ambar, depo ve bodrumlar, ilk yatırımın az olduğu başlangıç yerleridir. Soğuk hava depoları, meyve ve sebze depolarının boş kaldığı ilkbahar ve yaz aylarında kullanılabilir.

Ankara Üniversitesi ders sunumu mağara ve tünellerde ortalama 6-8 kg/m² ürün alınabileceğini yazar; bodrum, kiler, kümes, ahır ve depoların küçük üreticilerce tercih edildiğini, bu yerlerde havalandırma, ısıtma ve nemlendirme sistemi kurulması gerektiğini, yalıtımın ve iklim denetiminin iyi olması gerektiğini ve hazır kompost kullanımının tercih edilmesi gerektiğini belirtir.

Çadır ya da plastik tünelden söz ediyorsanız, kaynaklarımızda kültür mantarı için çadır ölçüsü ya da yapı şartı yoktur. Yalnız istiridye mantarında ısıtmasız yüksek plastik tünel araştırması vardır; bu rehberin ilgili bölümünde anlatılıyor. Tarım arazisine ya da bahçeye yapı kurmak için gereken izin ve ruhsatı bağlı olduğunuz il tarım ve orman müdürlüğünden ve belediyeden sorun.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım, Mantar Üretim Ortamları modülü (Ankara 2015; bölüm 1.4, 2, 3, 4) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Mantar%20%C3%9Cretim%20Ortamlar%C4%B1.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Yenilebilir mantarlar ders sunumu (Agaricus bisporus iklim istekleri ve üretim yerleri; başlık ve tarih sayfada yok) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=5052

Yer seçimi ve hijyen

Modül, mantar yetiştiriciliğinin oldukça hassas bir iş olduğunu ve iklimlendirmenin yanında sağlıklı üretimi sağlayacak hijyenik koşulların gerektiğini yazar. Üretim binasının içinde ya da yakınında kirlilik oluşturacak ya da hastalık ve zararlılara yataklık edecek ev atığı, kanalizasyon, gübre gibi malzemeler ve kümes, ahır gibi hayvancılık alanları bulunmamalıdır. Yetiştirme yeri yerleşim yeri sınırları dışında olmalıdır.

Yer seçerken bölgenin ve arazinin ayrı ayrı düşünülmesini ister. Bölgeyi seçerken sap, kepek, misel, taze at gübresi gibi ana ve yardımcı hammaddelerin sağlanma durumuna, nakliyeden gelen maliyet artışına, iş gücünün nereden sağlanacağına ve enerji durumuna bakılır. Ankara Üniversitesi sunumu da pazar olanaklarını, ulaşım, elektrik ve su sorunu olmamasını, kompost atıklarının değerlendirileceği yeri ve kapasite artırımına uygun arazi bulunmasını sayar.

Havalandırma fanının önüne mutlaka spor filtresi takılması istenir. Misel ekim odası, pastörize edilmiş kompostun hastalık ve zararlılarla bulaşmaması için bina içinde kapalı, temiz ve havalandırılabilir olmalıdır. Ekim sırasında çalışan kişilerin el ve giysilerinin temiz olmasına dikkat edilir. Zararlı mücadelesi gerekirse hangi madde, hangi miktarla kullanılacağını ziraat mühendisine ve il tarım ve orman müdürlüğüne sorun; bu rehber ilaç adı ya da miktarı vermez.

Üretimden artan eski kompostun nasıl değerlendirileceği de yer seçiminin parçasıdır. Mantar kompostu ve örtü toprağının ayrıntısı için mantar kompostu ve örtü toprağı rehberine bakın.

Oda, raf ve ranza ölçüleri

Modül modern bir işletmenin birimlerini sayar: hangar ve depo, kompost hazırlama platformu, kompost pastörizasyon odası, misel ekim odası, misel ön gelişme (kuluçka) odası, örtü toprağı pastörizasyon odası, üretim odaları ve yardımcı birimler (paketleme odası, soğuk hava deposu, işçi soyunma odası, duş ve tuvalet gibi). Küçük bir üretici bu birimlerin hepsini kurmaz; kompostu hazır alırsa yalnız ekim, kuluçka ve üretim alanı yeter.

Üretim odaları için modülün ölçüleri şunlardır: taban alanı 60-120 m², ranzalar odanın uzun kenarına paralel, iki ranza arasında 100-150 cm servis yolu, ranza ile duvar arasında 75-90 cm boşluk, ranza genişliği 120-130 cm'den fazla değil. Raflar profil demirden yapılmalı, nemli ortamda ahşap tavsiye edilmez; ilk raf yerden 15-20 cm yüksekte, en üst raf ile tavan arası 80 cm ve raflar en fazla üç katlı olmalıdır. Çok küçük odaların işçilik ve yatırım maliyeti yüksek olur; çok büyük odalarda üretim sırasında kontrol kaybolabilir.

Üretim odalarının dış duvarları yalıtılmış, ısıtma, soğutma, nemlendirme ve havalandırma sistemleriyle donatılmış olmalıdır (Ankara Üniversitesi sunumu). Ölçüm için nem ölçen higrometre, oda sıcaklığı için termometre ve kompost iç sıcaklığı için cam termometre kullanılır (MEB modülü). Işığa ihtiyaç yoktur; ışık yalnız çalışma kolaylığı için düşünülür.

Misel ön gelişme odası olan işletmede üretim odalarında 12-15 günlük misel gelişme süresi kazanılır ve üretim odaları yılda daha çok kez kullanılır; sürekli üretimde 5-6 yetiştirme odası için bir ön gelişme odası düşünülmelidir. Ön gelişme odasında kuluçka dönemi için 20-25 derece sağlanır.

Üretim odası ölçüleri (MEB Mantar Üretim Ortamları modülü, 2015)
Oda taban alanı	60-120 m²
Ranzalar arası servis yolu	100-150 cm
Ranza ile duvar arası	75-90 cm
Ranza genişliği	En çok 120-130 cm
Raf katı	En çok 3; ilk raf yerden 15-20 cm
En üst raf ile tavan arası	80 cm
Üretim dönemi hava nemi	Yüzde 80-85

İklim: sıcaklık, nem ve temiz hava

Kültür mantarı için iklim modülü şöyle anlatır: örtü toprağı serildikten sonraki ilk birkaç gün misellerin toprağa atlaması için yastık sıcaklığı 24-25, oda sıcaklığı 22-23 derecede tutulur. Yastık sıcaklığı 28-30 dereceye çıkarsa misele zarar verir; sıcaklık sık kontrol edilmelidir. Örtü serilmesinin 9-10. günlerinden itibaren kompost sıcaklığı 18-19, oda sıcaklığı 15-17 dereceye getirilir. Mantar taslakları örtünün 15-18. günlerinde görülür. 15 derecenin altında mantar daha yavaş gelişir ama kalitesi yüksek olur.

Nem, bütün gelişme devrelerinde yüzde 70-90 arasındadır. Havalandırma, misel gelişirken yalnız artan ısı ve nemi azaltmak içindir; örtü toprağı serildikten sonra baş bağlama ve hasat döneminde çok önemlidir. Gelişme devresinde karbondioksit yükselirse verim hızla düşer. Üretim odasındaki her ton kompost için saatte 80-120 m³ taze hava verilerek karbondioksit yoğunluğu yüzde 0,1'in altına düşürülür.

Ankara Üniversitesi sunumu benzer değerler verir: üretim odası 16-18 derece, nem yüzde 80-90; mantar oluşumu ve hasatta karbondioksit yüzde 0,03-0,1 arasında; yüzde 0,5-1,0 olursa şapka oluşumu azalır, sap incelip uzar, şapkalar küçülür ve erken açılır. Genel kural olarak düşük sıcaklıklar mantar oluşumunu yavaşlatır ama kaliteyi artırır; yüksek sıcaklıklarda mantar daha hızlı çıkar ama kalite düşer.

Isıtma ve havalandırma aletleri için modül şunları sayar: büyük tesislerde buhar kazanı ve kat kaloriferi; küçük işletmelerde kömür sobası ve elektrikli ısıtıcı. Kömür sobası homojen sıcaklık sağlamaz: sobaya uzak torbalar yeterli ısı alamaz, yakın olanlar aşırı ısınır. Havalandırma için iki yüksek devirli fan gerekir: biri dışarıdan temiz havayı, diğeri içerideki pis havayı atar; temiz hava fanının önüne delikli plastik boru takılarak mantarların doğrudan havaya maruz kalması önlenir. Soğutma, sıcak havayı dışarı atıp temiz hava almakla yapılabilir; bu yöntem ucuzdur ama her aşamada mümkün değildir.

Kültür mantarı iklim ölçüleri (MEB modülü ve Ankara Üniversitesi sunumu)
Misel gelişmesi	23-25 derece; oda kompostan 2-3 derece düşük
Örtü sonrası ilk günler	Yastık 24-25, oda 22-23 derece
Örtünün 9-10. gününden sonra	Kompost 18-19, oda 15-17 derece
Üretim odası (Ankara sunumu)	16-18 derece
Hava nemi	Yüzde 70-90 (üretim odasında 80-85)
Karbondioksit (hasat dönemi)	Yüzde 0,03-0,1; yüzde 0,5-1,0 kaliteyi bozar
Taze hava	Ton kompost başına saatte 80-120 m³

İstiridye mantarı: ısıtmasız plastik tünel araştırması

Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde 2005'te yayımlanan bir çalışma, 1, 2 ve 3 kg'lık yetiştirme ortamı ağırlıklarının üç Pleurotus türünün (P. ostreatus, P. sajor-caju ve P. sapidus) verim ve kalitesine etkisini ısıtmasız yüksek plastik tünelde, kış döneminde inceledi. Sonuç: bu türler kışın ısıtmasız plastik tünelde yetiştirilebilir.

Ortam buğday samanı, kepek ve alçı karışımından hazırlandı ve otoklavda sterilize edildi. Ortam ağırlığının 1, 2 ya da 3 kg olması verim ve biyolojik etkinlik bakımından anlamlı fark yaratmadı. En yüksek verimi P. sajor-caju verdi: 100 kg kompost başına 26,35 kg verim ve yüzde 93,12 biyolojik etkinlik. P. ostreatus 24,65 kg verim ve yüzde 87,10 biyolojik etkinlik sağladı.

Bu çalışma Karadeniz bölgesini hedef alır ve bölge için P. ostreatus ile P. sajor-caju türlerini önerir. Tünelin boyutu, kaplama malzemesi ve havalandırma ayrıntısı özet sayfasında yazılı değildir. Kendi bölgenizin kış sıcaklığı Karadeniz'den farklıysa sonuç değişebilir; yatırımdan önce il tarım ve orman müdürlüğüne ve bir uzmana danışın.

Kaynak: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi · Yetiştirme Ortamı Ağırlıklarının Pleurotus Mantar Türlerinin Verim ve Kalitesi Üzerine Etkileri (cilt 20, sayı 3, 2005; yalnız kayıt sayfası özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/b692ac6c-bec0-4f9f-a0a0-1f5ee1c1cf71

Kurulum, alım-satım ve işletme

Mantar üretimi sürekli pazara ürün vermek ister. Modül, işletmedeki oda sayısı arttıkça günlük hasat edilen mantar miktarındaki dalgalanmanın azaldığını, bu yüzden işletme planı hazırlanırken oda sayısının ileride katlanarak artırılacağının düşünülmesini ve bütün birimlerin yerleşiminin buna göre planlanmasını yazar.

Çadır, oda ya da tünelle ilgili alım-satım ilanlarında şunları yazın: yapı türü ve ölçüsü, yalıtım durumu, ısıtma, soğutma ve havalandırma donanımı, nemlendirme sistemi, raf ve ranza sayısı, elektrik ve su bağlantısı, daha önce hangi mantar türü için kullanıldığı ve temizlik durumu. Kurulu bir odayı devralan, bir önceki üretimden kalan hastalık ve zararlı riskini sorar; odanın nasıl temizlenip boşaltıldığını yazılı isteyin.

Fiyat satıcıda belirlenir; fiyatı etkileyen etkenler yapının büyüklüğü ve yalıtımı, iklimlendirme donanımı, kapasite, yerleşimden uzaklık ve elektrik-su durumudur. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Sık sorulan sorular

Mantar nerede yetiştirilir?

MEB modülüne göre mağara ve tüneller, kümes, boş bina, ambar, depo, bodrum, boş kalan ticari soğuk hava depoları ve modern mantar işletmeleri kullanılır. Küçük işletmeler doğal iklimden yararlanıp basit ısıtma ve havalandırmayla sonbahar, kış ve ilkbaharda üretim yapabilir.

Kümes ya da ahırda mantar yetiştirilir mi?

Modül kümes, boş bina, ambar, depo ve bodrumları az sermayeyle başlanabilecek yerler olarak sayar. Aynı modül, yetiştirme binasının içinde ya da yakınında gübre, kanalizasyon ve kümes, ahır gibi hayvancılık alanı bulunmamasını da ister. İkisini birlikte düşünün: boşaltılmış ve temizlenmiş bir yapıyı hijyen koşullarıyla kurabiliyorsanız kullanabilirsiniz; sağlayamıyorsanız bu yer size uygun değildir.

Mantar odası ne kadar büyük olmalı?

Modül üretim odası için 60-120 m² taban alanını uygun bulur. Ranzalar arasında 100-150 cm, ranza ile duvar arasında 75-90 cm boşluk, ranza genişliği en çok 120-130 cm ve en çok üç raf katı önerilir.

Kültür mantarı kaç derecede yetişir?

MEB modülüne göre örtü toprağı sonrası ilk günlerde yastık 24-25, oda 22-23 derece; örtünün 9-10. gününden sonra kompost 18-19, oda 15-17 derece. 15 derecenin altında mantar yavaş ama kaliteli gelişir.

Mantar odasında nem ne kadar olmalı?

Bütün gelişme devrelerinde yüzde 70-90; üretim döneminde oda havası yüzde 80-85 nem içermelidir. Nem düşerse verim ve kalite düşer.

Odada havalandırma neden önemli?

Karbondioksit yükselirse verim hızla düşer. MEB modülü üretim odasında ton kompost başına saatte 80-120 m³ taze hava ile karbondioksitin yüzde 0,1'in altına indirilmesini ister. Ankara Üniversitesi sunumuna göre yüzde 0,5-1,0 karbondioksitte şapka oluşumu azalır, sap uzar.

Kömür sobasıyla ısıtma olur mu?

Küçük işletmelerde kullanılır, ama modül homojen sıcaklık sağlamadığını yazar: sobaya yakın torbalar aşırı ısınır, uzak olanlar yeterli ısı alamaz. Termostatlı elektrikli ısıtıcı ya da kat kaloriferi daha dengeli sayılır.

Çadırda ya da plastik tünelde mantar yetişir mi?

Kültür mantarı için kaynaklarımızda çadır ölçüsü yok. İstiridye mantarında Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin 2005 çalışması, üç Pleurotus türünün kışın ısıtmasız yüksek plastik tünelde yetiştirilebildiğini gösterdi. Çalışma Karadeniz bölgesindedir.

Hangi aletler gerekir?

Higrometre, termometre ve kompost içi için cam termometre; iki yüksek devirli fan (biri temiz hava alan, biri pis havayı atan) ve fanların önünde spor filtresi; ince zerrecikli püskürten sulama nozulu; profil demirden raflar (MEB Mantar Üretim Ortamları modülü).

Işık gerekir mi?

Ankara Üniversitesi ders sunumuna göre Agaricus türlerinin ışığa ihtiyacı yoktur; ışıkta mantar kalitesi bozulur. Işık yalnız çalışma kolaylığı için düşünülür.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Yenilebilir mantarlar ders sunumu (Agaricus bisporus iklim istekleri ve üretim yerleri; başlık ve tarih sayfada yok) · https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=5052