Mantar Kompostu ve Örtü Toprağı (Torf)

Kültür mantarı, saman ve gübreden hazırlanan özel bir kompostta yetişir; mantar şapkası ise kompostun üstüne serilen örtü toprağında çıkar. Bu rehber kompostun hammaddesini, hazırlama ve pastörizasyon ölçülerini, torfun örtü toprağı olarak nasıl seçildiğini, kullanılmış mantar kompostunu ve mevzuattaki durumu kaynaklarıyla anlatır.

Dikdörtgen kesilmiş, üst üste dizilmiş koyu kahverengi torf blokları. · martaposemuckel, Pixabay lisansı

Kompost ve örtü toprağı: iki ayrı iş

Milli Eğitim Bakanlığı'nın kültür mantarı modülüne göre mantar yetiştiriciliğinde kompost, mantar misellerinin besin kaynağıdır. Kompostlaştırma, rakip mikroorganizmaları uzaklaştırıp mantar misellerinin gelişmesine uygun, seçici bir ortam hazırlama işidir. Kompost hazırlığının temel amacı, ham maddelerdeki besinlerin fermantasyonla mantarın alabileceği biçime getirilmesidir.

Örtü toprağı ise miselle sarılmış kompostun üstüne serilen ince tabakadır. Modül, örtü toprağının şapka oluşumunu sağladığını, kompostun kurumasını önlediğini, kültür ortamını dışarıdan gelecek hastalık ve zararlılara karşı koruduğunu ve mantarın ihtiyaç duyduğu suyu depoladığını yazar. Örtü toprağı kullanılmadan da yastık üzerinde mantar oluşabilir, ama verim çok düşüktür. Modüle göre örtü toprağı, miselin vejetatif evreden şapka oluşumuna geçmesini sağlayan ortamdır.

Yani kompost besler, örtü toprağı su depolar ve şapkayı çıkarır. İkisi de bu rehberde ayrı bölümlerde anlatılıyor. Ölçüler kültür mantarı (Agaricus) içindir; istiridye, shiitake ve ağaç mantarlarında ortam başkadır.

Hazır kompost satın almak, küçük üretici için çoğu zaman kendi kompostunu yapmaktan kolaydır; çünkü kompost için beton platform, pastörizasyon odası ve buhar gerekir. Ankara Üniversitesi ders sunumu, bodrum, kiler, kümes, ahır ve depoda üretim yapan küçük üreticilere hazır kompost kullanmayı önerir.

Kompostun hammaddesi

MEB modülü kompost malzemelerini üçe ayırır: organik, inorganik ve tampon (mineral) maddeler. Bitkisel organik maddeler buğday sapı, çavdar sapı, çeltik sapı, parçalanmış mısır sapı ve koçanı, çayır otları ve pirinç kavuzudur. Hayvansal organik maddeler taze at gübresi, tavuk, güvercin, koyun ve keçi gübreleri, kan ve kemik unudur.

Kompost yapımında temel maddelerin başında at gübresi gelir. Modüle göre en uygun at gübresi saman ağırlıklı olandır; yaklaşık yüzde 80 sap-saman ve yüzde 20 gübre içerir. Taze olmalı ve küf içermemelidir: ahırda 2-3 günden fazla bekletilmemiş ve yanmamış olmalı, ahırdan çıkarıldıktan sonra 2-3 haftadan fazla açıkta beklememiş olmalıdır. Böyle bir gübrenin nemi yüzde 40-70, azotu yüzde 1-1,5 civarındadır. At gübresiyle yapılan komposta "at gübreli kompost" denir.

Her zaman istenen miktarda ve nitelikte at gübresi bulunamadığından çoğunlukla bitkisel artıklarla "sentetik kompost" hazırlanır. Sentetik komposta en çok buğday sapı kullanılır: istenen miktarda bulunur ve yapısı kolay bozulmaz. Modül, çok çabuk parçalanarak istenen nitelikte kompost oluşumunu zorlaştıran arpa ve yulaf saplarının kompost için önerilmediğini yazar.

At gübresi ya da sap-saman tek başına yüksek verimli kompost için yeterli değildir; katkı maddeleri gerekir. Azotça zengin inorganik maddeler amonyum nitrat (yüzde 26 azot), amonyum sülfat (yüzde 21) ve üredir (yüzde 46). Yüzde 3-7 organik azot içeren katkılar malt filizi, pamuk tohumu küspesi, tavuk gübresi (yüzde 2,5-6) ve kepektir (yüzde 2,5). Tavuk gübresi kolay ve ucuz bulunduğundan sık kullanılır. Karbonhidratça zengin katkılar (şeker pancarı melası, elma ve üzüm posası) kompost sıcaklığının yükselmesini kolaylaştırır.

Tampon maddeler kireç, alçı ve mermer tozudur. Alçı kompostun yapısını iyileştirir, su tutma kapasitesini artırır, kompostun yağlı olmasını önler, kalsiyum sağlar ve pH'ı nötrler. Tavuk gübresi katkı olarak kullanılırsa alçı miktarı artırılır; kireç ise üzüm posası ve amonyum sülfat gibi asidik katkılar kullanıldığında pH'ı nötrlemek için kullanılır.

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım, Mantar Üretim Ortamları modülü (Ankara 2015; bölüm 3 Kompost Hazırlama, 4 İklimlendirme) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Mantar%20%C3%9Cretim%20Ortamlar%C4%B1.pdf · T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 1.2 Kompost, 2.3.2 Örtü Toprağı) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Hazırlama: yığın, aktarma ve pastörizasyon

Modül iki yöntem anlatır. At gübresiyle yapımda: gübre platforma getirilir ve karıştırılır; yaklaşık 1 m yükseklikte yığılır; gübrenin nemine göre ton başına 500-1000 litre suyla ön ıslatma yapılır; ıslatma yığının her yerinde yaklaşık yüzde 70-75 nem sağlamalıdır. Elde sıkıldığında parmak aralarından su damlıyorsa yeterlidir. Ön ıslatma 2-3 gün sürer; sonra alçı dışındaki katkılar eklenir. Modülün zaman tablosunda -3. günde ton başına 50 kg kepek, 3 kg amonyum sülfat ve 1,5 kg üre eklenir; 3 ya da 4. günde yığın aktarılırken ton başına 25 kg alçı ve 3 kg kireç katılır; 8 ya da 9. günde kompost pastörize odasına taşınır.

Yığının ortasında sıcaklık 2-3 gün içinde 70-80 dereceye çıkar. Sıcaklık 50 dereceyi geçmiyorsa modül nedenleri sayar: kompost çok rüzgâr alıyor, çok ıslak ya da kuru, yığın çok gevşek ya da çok sıkıştırılmış, gübre taze değil ya da yeterli azot içermiyor. Aktarma, yığının havalandırılması, su ve katkının homojen karıştırılması içindir; yığının dış yüzeyleri yeni yığının iç kısmına gelecek şekilde yapılmalıdır.

Sentetik komposta ikinci yöntem şöyledir: 1 ton sap-samana 141 kg kepek, 23,5 kg amonyum nitrat (ya da 29 kg amonyum sülfat) ve 13 kg üre serilir, 5. günde 141 kg kepek ve 40 kg melas eklenir, 9. günde ton başına 60 kg alçı karıştırılır ve kompost 16. günde pastörize odasına taşınır. Bunlar modülün öğretim örnekleridir; kendi samanınızın, gübrenizin ve havanızın durumu için bir mühendisle hesap yapın.

Pastörizasyona hazır kompostun rengi siyahımsı yeşildir, ele yapışmaz, nemi yüzde 70-72, pH'ı 8-8,2, azotu yüzde 1,8-2 civarındadır ve belirgin amonyak kokusu vardır. Kompost, metrekareye 700-800 kg düşecek şekilde 1,5-2 metre yükseklikte odaya doldurulur. Zararlı mikroorganizmaları öldürmek için kompost 58-60 derecede 6-8 saat tutulur; buna pastörizasyon denir. Ardından 8-12 saatte sıcaklık yavaşça 48-52 dereceye düşürülür ve kompost bu sıcaklıkta 5-7 gün tutularak olgunlaştırılır.

Misel ekimine hazır kompostun özellikleri şunlardır: rengi koyu kahverengi ve mat, yumuşak ve esnek, nemi yüzde 64-67, pH'ı yaklaşık 7,5, azotu yüzde 2-2,2, amonyağı 5-10 ppm, sıcak kompostta amonyak kokusu yok. Karbon-azot oranı başlangıçta 30:1 iken pastörizasyon ve olgunlaştırma sonunda 17:1'e düşmüş olmalıdır.

Kompostun aşamaları ve ölçüleri (MEB Mantar Üretim Ortamları modülü, 2015)
Ön ıslatma	Ton başına 500-1000 litre su; 2-3 gün; yığında yüzde 70-75 nem
Yığın içi sıcaklık	70-80 derece; 50'yi geçmiyorsa neden aranır
At gübreli kompost süresi	8-9. günde pastörize odasına
Sentetik kompost süresi	13-16. günde pastörize odasına
Pastörizasyon	58-60 derece, 6-8 saat
Olgunlaştırma	48-52 derece, 5-7 gün
Ekime hazır kompost	Nem yüzde 64-67; pH yaklaşık 7,5; azot yüzde 2-2,2; C:N yaklaşık 17:1

Örtü toprağı: torf ve karışımlar

Modüle göre miselin kompostu sarmasından sonra üstüne 3-3,5 cm kalınlıkta örtü toprağı serilir. Materyalin fiziksel, kimyasal ve biyolojik yapısı mantar verim ve kalitesini büyük ölçüde etkiler; mantar yetiştiriciliğinde en az kompost kadar önemlidir.

İyi bir örtü toprağı: organik maddece zengin, su tutma kapasitesi yüksek (en az yüzde 180-200), havası iyi geçen, sulamalardan sonra kaymak tabakası oluşturmayan, pH'ı 7,3-7,6, besin elementleri ve tuzları en düşük düzeyde, toplam organik azotu yüzde 0,7-0,8, aktif kireç oranı yüzde 2,5-3,5, karbon-azot oranı 21:1 ve hastalık ve zararlılardan arındırılmış olmalıdır. Modül, 7,3'ün altındaki pH değerlerinin yüksek nem ve yetersiz havalandırmada yeşil küf gelişimini hızlandırdığını yazar; pH kullanmadan önce ölçülmeli, düşükse kireç ya da mermer tozuyla 7,5-7,6'ya getirilmeli ve kireç örtmeden en az 5-6 gün önce katılmalıdır. Üretim sonunda toprak pH'ı yaklaşık 6,3-6,5'e iner.

Modül, örtü materyali olarak torf (turba), orman toprağı, tınlı ve killi toprak, iyice yıkanmış artık kompost, tüf, vermikülit, kum, marn ve perlitin tek tek ya da karışım hâlinde kullanılabileceğini yazar. Torf, özellikleri nedeniyle tek başına örtü toprağı olarak kullanılabilecek niteliktedir; dere kumuyla (hacim olarak 9+1) ya da perlitle (3+1) karıştırılarak da kullanılır. Killi ve tınlı topraklar tek başına kullanılamaz; torf, orman toprağı, perlit ya da dere kumuyla karıştırılarak yapıları iyileştirilebilir.

Dezenfeksiyonun amacı zararlı mikroorganizmaları öldürmektir, ama modül örtü toprağının tamamen steril hâle getirilmesini istemez: tamamen steril toprakta, havadan bulaşacak küf sporlarıyla rekabet edecek mikroorganizmalar da ölmüş olacağından hastalıklar çok daha hızlı gelişebilir. MEB Mantar Üretim Ortamları modülü, örtü toprağı pastörizasyonunun buharda 60 derecede 5-6 saat tutularak yapıldığını yazar.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde 2021'de yapılan doktora çalışması, vermikompost, gül yağı üretimi atığı kompostu ve atık Hindistan cevizi lifini torfla karıştırarak örtü toprağı olarak denedi. Kayıt özetine göre Agaricus bisporus için ilk denemede en yüksek verim yüzde 25 gül posası kompostu ve yüzde 75 torf karışımında (100 kg kompost başına 25,89 kg), ikinci denemede yüzde 50 atık Hindistan cevizi lifi ve yüzde 50 torf karışımında (26,02 kg) alındı. Bu araştırma sonucudur; her işletmede aynı verim alınacağı söylenemez.

İyi örtü toprağının ölçüleri (MEB Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü, 2012)
Serim kalınlığı	3-3,5 cm
Su tutma kapasitesi	En az yüzde 180-200
pH (kullanmadan önce)	7,3-7,6; düşükse kireç ya da mermer tozu, 5-6 gün önceden
Toplam organik azot	Yüzde 0,7-0,8
Aktif kireç	Yüzde 2,5-3,5
Karbon:azot	21:1
Torf karışımı	Tek başına olur; dere kumu 9+1, perlit 3+1 (hacim)

Kaynak: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım Teknolojileri, Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü (621BHY162, Ankara 2012; bölüm 1.2 Kompost, 2.3.2 Örtü Toprağı) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/K%C3%BClt%C3%BCr%20Mantar%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf · T.C. Milli Eğitim Bakanlığı · Tarım, Mantar Üretim Ortamları modülü (Ankara 2015; bölüm 3 Kompost Hazırlama, 4 İklimlendirme) · https://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller/Mantar%20%C3%9Cretim%20Ortamlar%C4%B1.pdf · Ondokuz Mayıs Üniversitesi · Farklı Atık Materyallerin Mantar Yetiştiriciliğinde Örtü Toprağı Olarak Kullanım Olanakları (doktora tezi, 2021; yalnız kayıt sayfası özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/6a90ef5a-49c5-4efd-9450-b1c55cbf7a4a

Kullanılmış mantar kompostu

Mantar üretiminden kalan atık substratlar her yıl artar. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde 2017'de tamamlanan yüksek lisans tezi, Türkiye'de yetiştirilen beş mantar türünün (Agaricus bisporus, Ganoderma lucidum, Hericium erinaceus, Lentinula edodes ve Pleurotus ostreatus) atık substratlarının özelliklerini torf ve harçla karşılaştırdı. Kayıt özetine göre atık substratların elektriksel iletkenliği, organik maddesi, karbonu, karbon-azot oranı ve su tutma kapasitesi torf ve harca göre anlamlı derecede yüksek bulundu.

Aynı özet, üretimden hemen sonra alınan taze atık substratların elektriksel iletkenlik, pH, karbon-azot oranı ve bitki zehirlenmesi (fitotoksisite) sonuçlarına göre olgun kompost özelliği taşımadığını bildirir. Yani kullanılmış mantar kompostunu hemen bitki yetiştirme ortamı olarak satmak ya da kullanmak sakıncalıdır; bekletilip olgunlaştırılması ve analiz yapılması gerekir. Kayıt sayfasında sayısal değerler yoktur; tezin tam metnine bakın.

Bu rehberde kullanılmış mantar kompostunun hangi mevzuata girdiğini kesin yazamıyoruz. Sonraki bölümde Kompost Tebliği'nin kapsamı anlatılıyor; mantar kompostunun bu kapsama girip girmediğini il tarım ve orman müdürlüğünden ve il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğünden yazılı teyit edin.

Kaynak: Ondokuz Mayıs Üniversitesi · Farklı Mantar Türlerine Ait Atık Mantar Kompost Substratlarının Fiziksel, Kimyasal ve Biyolojik Özellikleri (yüksek lisans tezi, 2017; yalnız kayıt sayfası özeti okundu) · https://acikerisim.omu.edu.tr/entities/publication/1ae5b0a4-d293-489e-807b-14b6ba43feee

Mevzuat: Kompost Tebliği ne diyor?

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın Kompost Tebliği (Resmî Gazete, 5 Mart 2015, sayı 29286) işletmelerin faaliyetlerinden ya da tüketimden kaynaklanan, tebliğin ek-1 atık listesindeki biyobozunur atıkların kompost tesislerinde işlenmesini, oluşan ürünün özelliklerini ve kullanımını kapsar. Radyoaktif atıklar, atıksular, hayvan kadavraları ve tarımsal amaçlı kullanılan hayvansal dışkı tebliğin dışındadır. Tebliğin metninde mantar kompostu ya da mantar yetiştirme atığı ayrıca anılmıyor.

Tebliğ, kompostu "organik esaslı atıkların oksijenli veya oksijensiz ortamda ayrıştırılması suretiyle üretilen ürün" diye tanımlar. Kompost kalitesinin belirlenmesinde pH, hijyen, iz element, nem, karbon-azot oranı, organik madde, tuz, biyobozunur olmayan yabancı madde, yabani ot ve kararlılık parametreleri dikkate alınır (md. 12). Kompostun tarımda kullanılması ve uygun üretildiğinin belirlenmesinde Tarımda Kullanılan Organik, Organomineral Gübreler ve Toprak Düzenleyiciler ile Mikrobiyal, Enzim İçerikli ve Organik Kaynaklı Diğer Ürünlerin Üretimi, İthalatı, İhracatı ve Piyasaya Arzına Dair Yönetmelik hükümleri uygulanır.

Tebliğin 13. maddesine göre kapsamındaki kompost ambalajlanmış olarak piyasaya arz edilir ve ambalaj etiketinde pH, toplam organik madde, azami nem, toplam azot (yüzde 1'i geçerse), toplam fosfor pentaoksit (yüzde 1'i geçerse), suda çözünür potasyum oksit (yüzde 1'i geçerse), karbon-azot oranı, kompost kararlılık bilgileri, kompostun hammadde kaynağı ve suda çözünür klorür bilgileri yer alır. Bu metin 2015 tarihlidir; sonradan değişmiş olabilir, güncel metni mevzuat.gov.tr'den kontrol edin.

Pratik sonuç: kompostu ya da kullanılmış mantar kompostunu "gübre" ya da "toprak düzenleyici" diye satacaksanız, ürünün hangi mevzuata girdiğini ve gerekli kaydı il tarım ve orman müdürlüğünden yazılı sorun. Mantar yetiştirmek için kompostu kendi tesisinizde hazırlıyorsanız bu tebliğin size uygulanıp uygulanmadığını da aynı şekilde teyit edin.

Kaynak: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı · Kompost Tebliği (RG 5 Mart 2015/29286; md. 2, 4, 11, 12, 13) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/03/20150305-8.htm

Alım-satım, taşıma ve depolama

Hazır kompost satın alırken partinin pastörizasyon ve olgunlaştırma kaydını isteyin; kompostun ekime hazır olma ölçülerini (nem yüzde 64-67, pH yaklaşık 7,5, amonyak kokusu yok, azot yüzde 2-2,2) satıcıdan yazılı alın. Modül, fermantasyonu ve pastörizasyonu tamamlanmış kompostun zaman geçirilmeden ekilmesi gerektiğini, geç kalınırsa kompostun özelliklerini kaybedebileceğini ve küf ya da zararlı gelişebileceğini yazar; bu yüzden teslim tarihini ekim tarihine bağlayın.

Torf ve örtü toprağı alırken sorulacaklar: materyalin cinsi (torf, karışım), su tutma kapasitesi, pH'ı, kireç katkısı, dezenfekte edilip edilmediği, parti ve ambalaj bilgisi. Modül, örtü toprağının kullanılmadan önce pH ölçümünden geçirilmesini ister.

İlanınızda şunları yazın: ürünün cinsi (at gübreli kompost, sentetik kompost, torf, örtü toprağı karışımı, kullanılmış mantar kompostu), miktar (ton ya da rulo/balya), nem ve pH değerleri, üretim ve pastörizasyon tarihi, ambalaj, depolama şartı. Fiyat satıcıda belirlenir; fiyatı etkileyen etkenler hammadde cinsi, nem, miktar, hazırlık aşaması (ham ya da pastörize), nakliye mesafesi ve sezondur. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Sık sorulan sorular

Mantar kompostu neden hazırlanır?

Kompost, mantar misellerinin besin kaynağıdır. Kompostlaştırma, rakip mikroorganizmaları uzaklaştırıp mantar misellerine uygun seçici bir ortam hazırlar ve ham maddelerdeki besinleri mantarın alabileceği biçime getirir (MEB Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü).

Kompost için hangi saman kullanılır?

MEB modülü buğday sapını en çok kullanılan tahıl artığı olarak yazar; çavdar, çeltik, mısır sapı ve koçanı ile karıştırılabilir. Çok çabuk parçalandığı için arpa ve yulaf sapı önerilmez.

At gübresi nasıl olmalı?

Saman ağırlıklı (yaklaşık yüzde 80 sap-saman, yüzde 20 gübre), taze ve küfsüz, ahırda 2-3 günden fazla bekletilmemiş, açıkta 2-3 haftadan fazla beklememiş olmalı. Nemi yüzde 40-70, azotu yüzde 1-1,5 civarındadır.

Kompost kaç günde hazır olur?

MEB modülünün zaman tablosunda at gübreli kompost 8-9. günde, sentetik kompost 13-16. günde pastörize odasına taşınır. Pastörizasyon ve olgunlaştırma ardından 6-8 saat ile 5-7 gün daha sürer.

Pastörizasyon kaç derecede yapılır?

Kompost 58-60 derecede 6-8 saat tutulur; ardından sıcaklık 8-12 saatte 48-52 dereceye düşürülür ve 5-7 gün bu sıcaklıkta olgunlaştırılır (MEB modülü). Kompost 60 derecenin üstünde uzun süre kalırsa yararlı mikroorganizmalar da ölür.

Ekime hazır kompostun ölçüleri nedir?

Rengi koyu kahverengi ve mat, yumuşak ve esnek; nemi yüzde 64-67; pH'ı yaklaşık 7,5; azotu yüzde 2-2,2; amonyağı 5-10 ppm; sıcak kompostta amonyak kokusu yok; karbon-azot oranı 17:1 civarı (MEB modülü).

Örtü toprağı olarak torf kullanılır mı?

Evet. MEB modülüne göre torf tek başına örtü toprağı olarak kullanılabilir; dere kumuyla 9+1 ya da perlitle 3+1 hacim oranında karıştırılabilir. Killi ve tınlı topraklar tek başına kullanılamaz.

Örtü toprağının pH'ı ne olmalı?

Kullanmadan önce ölçülmeli; 7,3-7,6 arasında olmalı. Düşükse kireç ya da mermer tozuyla 7,5-7,6'ya getirilir ve kireç örtmeden en az 5-6 gün önce katılır (MEB Kültür Mantarı Yetiştiriciliği modülü).

Örtü toprağını tamamen steril etmek gerekir mi?

Hayır. Modül tamamen steril toprakta küf sporlarıyla rekabet edecek mikroorganizmaların da öleceğini ve hastalıkların daha hızlı gelişebileceğini yazar. Dezenfeksiyonun amacı zararlı mikroorganizmaları öldürmektir.

Kullanılmış mantar kompostu hemen bitki yetiştirmede kullanılır mı?

Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin 2017 tez özetine göre üretimden hemen sonra alınan taze atık substratlar elektriksel iletkenlik, pH, karbon-azot oranı ve fitotoksisite sonuçlarına göre olgun kompost özelliği taşımaz. Bekletme ve analiz gerekir.

Kompost Tebliği mantar kompostunu kapsıyor mu?

Tebliğin 2015 metninde mantar kompostu ya da mantar yetiştirme atığı geçmiyor; kapsamı biyobozunur atıkların kompost tesislerinde işlenmesidir. Kendi durumunuz için il tarım ve orman müdürlüğünden ve il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğünden yazılı teyit alın.