Günlük Civciv

Günlük civciv, kuluçkahanede yumurtadan yeni çıkmış, henüz yem yememiş yavrudur. Bu rehber civcivi kimin üretebileceğini, kuluçkahane ve damızlık işletmesinin onay ve sağlık sertifikası şartlarını, civciv kalitesinin nasıl ölçüldüğünü, nakil sürelerini ve alıcı olarak neye bakmanız gerektiğini kaynaklarıyla anlatır.

Kuluçka tablasında yumurtaların arasında duran, yeni çıkmış siyah tüylü bir civciv. · congerdesign, Pixabay lisansı

Günlük civciv ve kuluçkahane nedir?

Yönetmelik kuluçkahaneyi "damızlık ve ticari amaçla civciv çıkaran işletmeler" diye tanımlar. Damızlık kanatlı ise yumurta ya da et üretiminde kullanılacak civcivlerin üretimi için geliştirilmiş sürüyü oluşturan kanatlılardır. Yani günlük civciv, damızlık sürüden gelen kuluçkalık yumurtanın kuluçka makinesinde çıkarılmasıyla elde edilir.

Yönetmelik tavuk, hindi, ördek, kaz, devekuşu, bıldırcın, beç tavuğu ve benzeri çiftlik ya da işletme ortamında yetiştirilen kanatlıların damızlık işletmelerini ve kuluçkahanelerini kapsar. Kara Avcılığı Kanunu kapsamındaki av ve yaban hayvanları kapsam dışıdır. Yani civciv satmak isteyen bir kişi, tür ne olursa olsun, bu yönetmelikle çevrelenmiş bir sistemin içine girer.

Köyde ya da evde yapılan küçük ölçekli kuluçka (kuluçka makinesi ya da kuluçka tavuğu) ile bu yönetmeliğin kapsadığı ticari kuluçkahane arasındaki sınırı kaynaklarımızda bulamadık. Civciv üretip ilanla satmayı düşünen biri, faaliyetinin yönetmeliğe girip girmediğini il tarım ve orman müdürlüğünden yazılı sormalıdır.

Hastalık, aşı ve ilaç konularında bu rehber ad ya da miktar vermez. Civcivin sağlığı, aşı programı ve ilaçla ilgili her kararı veteriner hekime danışın.

Kuluçka: süre ve makine ayarları

Çukurova Üniversitesi'nin 2021 tarihli araştırması etlik piliç damızlıklarından (Ross 308) alınan 450 yumurtayı kuluçkaya koydu. Yumurtalar ilk 18 gün kuluçka makinesinin gelişim bölümünde, son üç gün çıkım bölümünde tutuldu. Gelişim bölümünde 37,7 derece sıcaklık ve yüzde 60 bağıl nem, çıkım bölümünde 37,5 derece ve yüzde 70 nem sağlandı. Yani tavukta kuluçka 21 gündür.

Araştırma, embriyo ölümlerini üç döneme ayırır: erken dönem (0-7. gün), orta dönem (8-18. gün) ve geç ya da kabuk altı dönem (19-21. gün). Kuluçkaya konan yumurta sayısına göre çıkan civciv oranına kuluçka randımanı, döllü yumurtaya göre çıkan civciv oranına çıkış gücü denir. Bu ayarlar bir üniversite deneyidir; kendi makinenizin üretici talimatını ve sorumlu veteriner hekiminizin önerisini esas alın.

Hindi, ördek, kaz ve bıldırcın için kuluçka süresi ve ayarları kaynaklarımızda yok. Bu türlerin kuluçkası ayrı bilgi ister; tür rehberlerine ve makine üreticisinin talimatına bakın.

Yönetmelik, kuluçkada sadece temiz yumurtaların kullanılmasını, yumurtaların tablalara yerleştirilmeden önce tercihen 24 saat içinde ya da mümkün olan en erken zamanda sanitize edilmesini ve kuluçka makinelerinin her çıkımdan sonra dezenfekte edilmesini ister. Yönetmeliğin 5. maddesi kuluçkahanede yumurta kabul, seçim ve tasnif bölümü, yumurta deposu, fumigasyon odası, ön gelişim makineleri odası, çıkım makineleri odası, civciv seçimi ve kutulama bölümleri gibi ayrı bölümlerin bulunmasını zorunlu kılar.

Kaynak: Türk Tarım - Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi · Ross 308 Etlik Piliçlerde Damızlık Yaşının Kuluçka Sonuçları ve Civciv Kalitesi Üzerine Etkisi (cilt 9, sayı 2, 2021) · https://agrifoodscience.com/index.php/TURJAF/article/download/4005/1991/32244 · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16 Ocak 2014/28884; md. 1-28) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Civciv kalitesi nasıl ölçülür, iyi civciv nasıl seçilir?

Araştırmanın aktardığı kaynaklara göre civciv kalitesini üç dönem belirler: kuluçka öncesi (damızlık yumurtanın kalitesi, toplama ve depolama koşulları ve süresi, damızlık sürünün genotipi, yaşı ve bakımı), kuluçkadaki koşullar (makinenin sıcaklığı, nemi, çevirmesi ve havalandırması) ve çıkıştan sonraki ilk 7 gün. Kalitesiz civcivle başlanırsa ileride telafi edilemeyen verim kayıpları görülebilir.

Çalışmada civciv kalitesi puanla ölçüldü: bacak yapısı yüzde 30, gözün durumu yüzde 30, tüy rengi yüzde 20 ve civciv boyu (gaga ucundan orta parmak ucuna) yüzde 20 ağırlıkla toplandı. 80-100 puan yüksek kaliteli, 60-79 puan düşük kaliteli, 60'ın altı iskarta sayıldı. Alıcı olarak teslimde siz de aynı ölçütlere bakabilirsiniz: bacak yapısı, gözün durumu, tüy rengi ve boy.

Damızlık sürünün yaşı sonucu değiştirir. Çalışmada 30, 47 ve 59 haftalık damızlıklarda döllülük oranı sırasıyla yüzde 98, 82 ve 76; kuluçka randımanı yüzde 87,33, 75,33 ve 73,33 olarak bulundu. Buna karşılık yaşlı damızlıktan gelen civcivlerin yüzde 56,1'i yüksek kaliteli, yüzde 7,5'i iskartaydı; genç damızlıkta bu oranlar yüzde 33,6 ve yüzde 18,3 idi. Yani yaşlı sürüde çıkan civciv sayısı azalırken kalite artıyor. Bu tek bir hat ve tek bir araştırmanın sonucudur.

Satıcıya sorun: civcivin türü ve ırkı (hattı), damızlık sürünün yaşı, çıkış tarihi, partideki iskarta oranı, kuluçkahanenin faaliyet onay belgesi ve geçerli sağlık sertifikası. Belgesi ve partisi belli olmayan civcivi almayın.

Damızlık yaşı ve kuluçka sonuçları (Ross 308 etlik piliç, Çukurova Üniversitesi, 2021)
30 haftalık damızlık	Döllülük yüzde 98; kuluçka randımanı yüzde 87,33; yüksek kaliteli civciv yüzde 33,6
47 haftalık damızlık	Döllülük yüzde 82; kuluçka randımanı yüzde 75,33; yüksek kaliteli civciv yüzde 32,7
59 haftalık damızlık	Döllülük yüzde 76; kuluçka randımanı yüzde 73,33; yüksek kaliteli civciv yüzde 56,1

Onay, sağlık sertifikası ve kayıt

Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (Resmî Gazete, 16 Ocak 2014, sayı 28884) 5996 sayılı Kanuna dayanır. Amacı, kuluçkahane ve damızlık işletmelerinin teknik, hijyenik ve sağlık şartlarını ve biyogüvenlik tedbirlerini belirlemek, kanatlı hastalıklarının yayılmasını engellemek ve Bakanlıkça belirlenen hastalıklardan ari işletmelerin faaliyetini onaylamak ve sertifikalandırmaktır.

Faaliyete geçmek için Bakanlıktan onay alınması zorunludur (md. 14). Başvuru il müdürlüğüne yapılır; dilekçe, beyanname, iş akış şeması, yapı ruhsatı ve yapı kullanım izni, teknik müdür ve sorumlu veteriner hekimin meslek odası üyelik belgesi ve sözleşmeleri, çalışacak teknik personel listesi ve portör muayene belgeleri istenir. İl müdürlüğü işletmeyi denetler; uygunsa faaliyet onay belgesi, faaliyette bulunduğu sürece geçerli olmak üzere bir kez verilir. Onay belgesi başka kurumların verdiği izin ve ruhsatın yerine geçmez.

Onaylı işletmeye Bakanlığın uygulama talimatına göre alınan numunelerde belirlenen hastalıklar çıkmazsa il müdürlüğü sağlık sertifikası verir (md. 15). Sağlık kontrolleri Bakanlıkça başka aralık belirlenmedikçe altı ayda bir yapılır (md. 16); işletmelerin yılda en az iki kez denetlenmesi zorunludur (md. 24). Kuluçkahaneler, civciv üretiminde kullanacakları yumurtaları yalnız Bakanlıkça onaylanmış ve sağlık sertifikası verilmiş işletmelerden temin edebilir (md. 17). Geçerli sağlık sertifikası olmayan işletmeden damızlık yumurta ve civciv sevk edilemez (md. 25).

Her işletmede teknik müdür ve sorumlu veteriner hekim çalıştırılması zorunludur; teknik müdür veteriner hekimse ayrı bir veteriner hekim aranmaz. Aşı ve ilaç uygulamaları sorumlu veteriner hekim tarafından ya da gözetiminde yapılır. Kuluçkahane; gelen yumurtaların kökenini ve yaşını, makineye giren yumurta miktarını, çıkım sonuçlarını, satılabilir civciv sayısını ve civcivlerin hangi kişi ya da kuruluşlara verildiğini gösteren kayıtları en az üç yıl saklamak ve civciv dağıtım listelerini her ay il müdürlüğüne bildirmek zorundadır. Yani satıcı, civciv sattığı kişinin bilgisini kayıt altında tutar.

Bu metin 2014 tarihlidir. Sonraki değişiklikleri ve güncel yürürlüğünü kaynaklarımızda doğrulayamadık; mevzuat.gov.tr'den güncel metni ve Bakanlığın uygulama talimatını kontrol edin.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16 Ocak 2014/28884; md. 1-28) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Hayvan Sağlığı ve Karantina Genel Müdürlüğü · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (Bakanlık kopyası, RG 28884) · https://www.tarimorman.gov.tr/HAYGEM/Belgeler/DB_Hayvan_Sagligi_Epidemiyoloji/Kuluçkahane%20ve%20Damızlık%20Kanatlı%20İşletmeleri%20Yönetmeliği.pdf

Civcivi alıp büyütecek işletme: biyogüvenlik ve işletme numarası

Civcivi satın alıp büyütecek işletme için ayrı bir mevzuat vardır. Hukuk haber sayfasında okuduğumuz Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (Tebliğ No 2025/33) 350 ve üzeri yumurtacı tavuk, 500 ve üzeri etlik tavuk, 200 ve üzeri hindi, ördek, kaz ve bıldırcın ile 20 ve üzeri devekuşu yetiştiren işletmeleri kapsar.

Aynı sayfaya göre yeni açılacak işletmeler işletme numarası verilmeden önce denetlenir; il ve ilçe müdürlükleri ticari kanatlı işletmelerine ve küçük miktarda yumurta satan işletmelere işletme numarası verir. Her kümes için bir sürü açılır ve koordinatları kaydedilir. Tebliğin sayfada okunan kısımlarında civciv temini ya da kuluçkahane hükmü yoktur.

Bu tebliğin Resmî Gazete adresini doğrulayamadık; yalnız haber sayfasından okunmuştur. Eşiğin altındaki küçük ve köy tipi işletmelerin durumunu il tarım ve orman müdürlüğünden sorun.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (Tebliğ No 2025/33; md. 2, 5; yalnız hukuk haber sayfası okundu, Resmî Gazete adresi doğrulanmadı) · https://www.hukukihaber.net/ticari-etlik-ve-yumurtaci-kanatli-isletmelerinin-biyoguvenlik-kurallarina-dair-teblig

Civcivin nakli

Kuluçkahane yönetmeliği civciv nakillerinde dezenfekte edilmiş plastik kasa ya da hiç kullanılmamış özel kutu kullanılmasını ister. Kuluçkahane sorumlu veteriner hekim, işletmeden sevk edilen kanatlı hayvanların sağlıklı olduklarını gösteren sağlık raporu düzenler; raporun bir nüshası alıcıya verilir. İlçe dışına yapılacak sevklerde yönetmelik hükümleri uygulanır.

TRT Haber'in haberine göre Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği'nde yapılan değişiklikle kümes hayvanları bu düzenlemenin kapsamına alındı: yeterli yem ve suya ulaşabilmeleri şartıyla, yükleme ve boşaltma süresi hariç en fazla 12 saat yolculuk yapabilirler; civcivler için yolculuk süresi en fazla 24 saattir ve civcivin yumurtadan çıkmasından sonraki 72 saat içinde tamamlanmalıdır. Kanatlı nakillerinde nakliyeci yetki belgesi ve sürücü-bakıcı yeterlilik belgesi aranır. Haberin tarihi eski (2019) ve geçiş süreleri içerdiği için güncel yönetmelik metnini mevzuat.gov.tr'den kontrol edin.

Pratikte: civciv siparişini yola çıkış saatine göre planlayın, teslim yerinin ısıtılmış ve hazır olmasını sağlayın, nakliyecinin yetki belgesini sorun ve yolculuk süresini kısa tutun. Havanın çok sıcak ya da soğuk olduğu günlerde sevk öncesi satıcıyla yazılı anlaşın.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16 Ocak 2014/28884; md. 1-28) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm · TRT Haber · Kümes hayvanlarının nakillerinde yeni düzenleme (Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği değişikliği; yalnız haber metni okundu, yönetmelik metninin adresi doğrulanmadı) · https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/kumes-hayvanlarinin-nakillerinde-yeni-duzenleme-450720.html

Alım-satım: ilan ve sipariş

Civciv ilanında şunlar yazılmalıdır: tür ve ırk (hat), çıkış tarihi, miktar, kuluçkahanenin adı, faaliyet onay belgesi ve geçerli sağlık sertifikası bilgisi, civciv kalite ölçüsü (iskarta oranı), teslim şekli ve nakil kasası. Fiyat satıcıda belirlenir; fiyatı etkileyen etkenler tür, hat, miktar, damızlık yaşı, çıkış tarihi ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Alıcı olarak teslimde şunlara bakın: kasa temiz mi, civcivler canlı ve hareketli mi, bacak ve gözlerde sorun var mı, ölü ya da zayıf civciv oranı yazılı partiyle uyuşuyor mu. Anlaşmazlıkta sorumlu veteriner hekimin sağlık raporu ve parti kaydı belge olur.

Civciv kuluçkadan çıktıktan sonraki ilk günler kritiktir; araştırma kaynakları çıkıştan sonraki ilk 7 günü kaliteyi belirleyen üç dönemden biri sayar. Hastalık, aşı ve ilaç konularında civcivi teslim aldığınız andan itibaren bir veteriner hekimle çalışın.

Sık sorulan sorular

Günlük civciv nedir?

Kuluçkahanede yumurtadan yeni çıkmış, bir günlük kanatlı yavrusudur. Yönetmelik kuluçkahaneyi damızlık ve ticari amaçla civciv çıkaran işletme olarak tanımlar.

Civciv satmak için izin gerekir mi?

Yönetmeliğe göre kuluçkahane ya da damızlık kanatlı işletmesi faaliyete geçmek için Bakanlıktan onay almak zorundadır (md. 14) ve geçerli sağlık sertifikası olmadan damızlık yumurta ve civciv sevk edilemez (md. 25). Küçük ve köy tipi üretimin durumunu il tarım ve orman müdürlüğünden yazılı sorun.

Hangi hayvanlar yönetmeliğin kapsamındadır?

Tavuk, hindi, ördek, kaz, devekuşu, bıldırcın, beç tavuğu ve benzeri çiftlik ya da işletme ortamında yetiştirilen kanatlılar. Kara Avcılığı Kanunu kapsamındaki av ve yaban hayvanları kapsam dışıdır.

Sağlık sertifikası nedir, kim verir?

Faaliyet onayı olan işletmede Bakanlığın uygulama talimatına göre alınan numunelerde belirlenen hastalıklar çıkmazsa il müdürlüğü işletmeye sağlık sertifikası verir. Kontroller Bakanlıkça başka aralık belirlenmedikçe altı ayda bir yapılır.

Kuluçkahane yumurtayı nereden almalı?

Yönetmelik, kuluçkahanelerin civciv üretiminde kullanacakları yumurtaları yurt içinde Bakanlıkça onaylanmış ve sağlık sertifikası verilmiş işletmelerden temin etmesini zorunlu kılar (md. 17).

Tavukta kuluçka kaç gün sürer, makine ayarı ne olmalı?

Çukurova Üniversitesi'nin 2021 araştırmasında yumurtalar 21 gün kuluçkada tutuldu: ilk 18 gün gelişim bölümünde 37,7 derece ve yüzde 60 nemde, son üç gün çıkım bölümünde 37,5 derece ve yüzde 70 nemde. Kendi makinenizin talimatına ve sorumlu veteriner hekime uyun.

İyi civciv nasıl anlaşılır?

Araştırmada civciv kalitesi bacak yapısı (yüzde 30), göz durumu (yüzde 30), tüy rengi (yüzde 20) ve civciv boyu (yüzde 20) ile puanlandı; 80-100 puan yüksek kaliteli, 60 puanın altı iskarta sayıldı.

Damızlık yaşı civciv kalitesini etkiler mi?

Araştırmada 30 haftalık damızlıkta döllülük yüzde 98 iken 59 haftalıkta yüzde 76 oldu; buna karşılık yaşlı damızlıktan gelen civcivlerde yüksek kaliteli oran daha yüksekti (yüzde 56,1). Tek bir hattın sonucudur.

Civciv en fazla ne kadar yolculuk yapabilir?

TRT Haber'in haberine göre civciv için yolculuk süresi en fazla 24 saattir ve civcivin yumurtadan çıkmasından sonraki 72 saat içinde tamamlanmalıdır. Kanatlı nakillerinde nakliyeci yetki belgesi ve sürücü-bakıcı yeterlilik belgesi aranır. Güncel metni mevzuat.gov.tr'den kontrol edin.

Kaynak: TRT Haber · Kümes hayvanlarının nakillerinde yeni düzenleme (Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği değişikliği; yalnız haber metni okundu, yönetmelik metninin adresi doğrulanmadı) · https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/kumes-hayvanlarinin-nakillerinde-yeni-duzenleme-450720.html

Civciv nakli için hangi kasa kullanılmalı?

Yönetmeliğin 6. maddesi civciv nakillerinde dezenfekte edilmiş plastik kasaların ya da hiç kullanılmamış özel kutuların kullanılmasını ister.

Aşı ve ilaç için ne yapmalıyım?

Bu rehber hastalık, aşı ve ilaç adı ya da miktarı vermez. Yönetmeliğe göre ilaç ve aşı uygulamaları sorumlu veteriner hekim tarafından ya da gözetiminde yapılır; siz de her kararı veteriner hekime danışın.

Civcivi büyütecek işletme için ayrı kural var mı?

Hukuk haber sayfasında okuduğumuz biyogüvenlik tebliği (2025/33), 350 ve üzeri yumurtacı tavuk, 500 ve üzeri etlik tavuk ve 200 ve üzeri hindi, ördek, kaz ve bıldırcın yetiştiren işletmelere işletme numarası ve denetim şartı getirir. Resmî Gazete adresini doğrulayamadık; il müdürlüğünden teyit edin.