Peyzaj Ağacı

Peyzaj ağacı, park, bahçe, yol ve site düzenlemesinde kullanılmak üzere üretilen ve boylu satılan ağaçtır. Orman fidanından farkı, belgesi, kök durumu ve satış biçimidir. Bu rehber ağaç alırken ve satarken bakılacak şeyleri anlatır: tür seçimi, kök topu ya da saksı, belge ve pasaport, dikim zamanı.

Gün batımında, açık bir tarlada sıra sıra dizilmiş genç, dik gövdeli fidanlık ağaçları; üstte açık gökyüzü. · fietzfotos, Pixabay lisansı

Peyzaj ağacı nedir, ağaççıktan farkı ne?

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü broşürü, açık alanlarda ve peyzaj uygulamalarında kullanılmak üzere üretilip pazarlanan bitki tür ve çeşitlerini dış mekân süs bitkisi olarak tanımlar. Ağaç bu grubun en büyük üyesidir. Broşüre göre ağaç; kökü, gövdesi, dalları, yaprakları ve tepe tacı olan, boyu 5 metreden fazla, odunsu yapıda ve genelde tek gövdeli bitkidir. İbreli ve yapraklı ağaçların ikisi de bu gruptadır; broşür örnek olarak çam, çınar ve jakaranda verir.

Boyu 5 metreden az ama 1 metreden çok olan bodur ağaçlara ağaççık denir. Çalı ise yerden itibaren çok gövdeli gelişen ve boyu 2 metreyi geçmeyen bitkidir. Fidanlık satışında bu ayrım önemlidir: aynı ilanda "ağaç" diye satılan bitkinin tek gövdeli ve ileride 5 metreyi aşacak bir tür olup olmadığını sorun.

Satış dilinde sık duyulan top, piramit ve ağaç form terimleri tepe tacına verilen biçimi anlatır. Bu rehber için okuduğumuz kamu kaynaklarında bu biçimlerin ölçüsü tanımlanmamış. Yani "piramit form" etiketi tek başına bir kalite ölçüsü değildir; boy, tepe genişliği ve gövde kalınlığını ilanda ayrıca yazdırın.

Peyzaj ağacı ile orman fidanı aynı şey değildir. Orman fidanı ağaçlandırma için kısa boyda, genelde çıplak kökle ya da küçük torbada satılır; peyzaj ağacı ise yıllarca fidanlıkta büyütülmüş, tepe tacı şekillendirilmiş, bazen kök topuyla sökülmüş boylu bitkidir. Orman fidanları için ayrı rehberlerimiz var; aşağıdaki bağlantılara bakın.

Peyzaj ağacı nasıl üretilir?

Alata broşürü üretimi iki yola ayırır. Tohumla üretimde kısa sürede çok sayıda ve ucuz fert elde edilir; ama tohumun çimlenme gücü önemlidir ve bazı tohumlarda dormansi denen uyku hâli çimlenmeyi engeller. Broşüre göre tohumdan gelen fidanların başlangıç gelişmesi ve çiçeklenmesi daha yavaştır. Vejetatif çoğaltmada ise bitkinin gövde, kök ya da yaprak parçasından yeni bitki elde edilir.

Broşür aşılamayı da anlatır: iki bitki parçası birleştirilerek tek bitki elde edilir; toprak altındaki ve gövdeyi oluşturan kısma anaç, toprak üstündeki taç kısmına kalem ya da göz denir. Aşılamada başarı türe göre çok değişir. Daldırma ile üretilen bitkiler hızlı büyüyüp kısa sürede satış büyüklüğünde fidan hâline gelebilir.

Yetiştirme yeri için broşür şunları ister: yaz kış ulaşıma açık, elektrik ve haberleşme imkânı olan, malzeme temini kolay ve makineli çalışmaya uygun bir alan. Toprak drenajı iyi olmalı, verilen fazla su akıp gitmelidir. Dış mekân süs bitkilerinin çoğu plastik saksı ve torbalarda yetiştirilir; bitkiler uzun süre kalacaksa toprağa alınırlar.

Bu bilgi bir yetiştirme tarifi değil, genel çerçevedir. Broşürün kendisi de bitki türü, çeşidi ve kullanım alanına göre yetiştirme tekniklerinin değiştiğini yazar. Belirli bir tür için ziraat mühendisine ya da süs bitkisi üreticisine danışın.

Kök topu mu, saksı mı: ağaç hangi kökle satılır?

Boylu bir ağacın en büyük riski dikim sonrası kök kaybıdır. Bu yüzden peyzaj ağacı üç biçimde satılır. Saksı ya da torbada büyütülmüş ağacın kökü kabın içindedir. Kök topu ile sökülen ağacın kökü toprağıyla birlikte sarılır. Çıplak köklü ağaç ise dinlenme döneminde sökülüp topraksız satılır; Alata broşürü dikim zamanının yaprak dökümünden bir hafta sonra başlayıp Nisan ortasına kadar sürdüğünü, kış mevsiminde de toprak elverişli olduğu sürece dikim yapılabileceğini yazar.

Bu rehber için okuduğumuz kamu kaynaklarında peyzaj ağacı için kök topu çapı, gövde çevresi ya da saksı litresi ölçüsünü belirleyen bir standart bulamadık. Bu yüzden ölçü rakamı vermiyoruz. Alım satımda şunu yapın: boy, gövde kalınlığı, kök topu ya da saksı hacmi ve kök biçimi ilanda ve yazılı anlaşmada açık yazılsın. "Büyük ağaç" ya da "boylu fidan" gibi ölçüsüz ifadeye güvenmeyin.

Kaba bir kontrol listesi yardımcı olur. Saksıdan çıkan kök topu dağılmadan bütün kalmalı. Kökler kabın dibinde sıkışıp dolanmamalı. Kök topu satış günü nemli olmalı. Bunlar genel fidancılık uygulamasıdır; Türkiye için bağlayıcı bir ölçü değildir, il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Alata broşürüne göre dikimden hemen sonra can suyu verilmeli ve oluşan boşluklar kökün hava almaması için doldurulmalıdır. İklime göre değişmekle birlikte hassas bitkilerin köklerini sıcak, soğuk ve kuraklıktan korumak için malçlama yapılabilir. Ağaç büyükse destekleme yapılması, düzgün gelişim ve sabitleme açısından önemlidir.

Hangi tür, nerede? Satışta görülen ağaçlar

Bir üniversite makalesi İstanbul Eyüpsultan'daki üç özel peyzaj ve süs bitkisi fidanlığını 2015-2016 yıllarında incelemiş. Üç fidanlıkta toplam 134 dış mekân süs bitkisi türü saptanmış: 103'ü kapalı tohumlu, 31'i açık tohumlu. Kapalı tohumlular içinde 40 tür ağaç ve ağaççık, açık tohumlularda ise 25 tür ağaç sayılmış. Bu bir ülke geneli değil, üç işletmenin envanteridir; yine de satışta hangi grubun çok yer tuttuğunu gösterir.

Aynı makaleye göre incelenen fidanlıklarda dış mekân bitkilerinin yüzde 72'si egzotik, yüzde 28'i doğal türdendi. Makale, doğal türlerin üretiminin ve satışının azlığını bir eksik olarak anlatır ve peyzaj uygulamalarında doğal bitki örtüsünden yararlanılmasını önerir. Yerel iklime uyum açısından alıcı olarak "bu tür bölgemin doğal bitkisi mi?" diye sormak mantıklı bir ilk adımdır.

Alata broşürü ağaç örnekleri arasında çınarı sayar. Florida Üniversitesi'nin çınar (Platanus orientalis) yayını türün tam güneşte, yarı güneşte ya da yarı gölgede yetişebildiğini, kil, kum ve tın topraklara, asitli ve alkali toprağa dayandığını, kuraklığa dayanımının yüksek olduğunu ve boyunun 70-80 fit (yaklaşık 21-24 metre) olabildiğini yazar. Aynı yayın dantel böceği (lace bug) gibi böceklerin zararlı olabileceğini, gövde kanseri ve kanser lekesi hastalığının da ağacı ciddi biçimde zayıflatabileceğini ya da öldürebileceğini söyler. Belirti görürseniz ilaç seçimini kendiniz yapmayın, il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne gösterin.

İstilacı tür uyarısı: kokar ağaç (Ailanthus altissima) Türkiye'de başlangıçta süs ve ağaçlandırma ağacı olarak dikilmiş, yayılmış bir türdür. EPPO kaydı, 2013'te Iğdır'da iki elma bahçesinde elma ağaçlarının yanında yabani ot gibi yetiştiğini bildirir. Süs diye alınan ağacın tohumla yayılıp başka yerde sorun çıkarabileceğini bilin; satın alırken tür adını Latince yazdırın.

Kaynak: Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · University of Florida · UF/IFAS Extension · Platanus orientalis: Oriental Planetree (ENH644/ST485) · https://ask.ifas.ufl.edu/publication/ST485 · EPPO · Global Database · Ailanthus altissima, Türkiye dağılım kaydı · https://gd.eppo.int/taxon/AILAL/distribution/TR

Peyzaj ağacı nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Peyzaj ağacı meyve ağacı olmadığı için soğuklama saati, ilk ürün yılı ve dekar başına verim ölçütü bu bölüme uymaz; bu satırları yazmadık. Tür bazında rakım aralığı ve kışa dayanıklılık için Türkiye'ye ait kamu kaynağı bulamadık. Aşağıdaki tabloda yalnız kaynakta yazan değerler var, her satırın yanında kaynağı belirtilmiştir.

Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Boylu bir ağacı kışı sert bir yere dikmeden önce fidanı satan üreticiye ve il tarım ve orman müdürlüğüne türün o rakımda tutup tutmayacağını sorun. Aynı tür farklı kökenli fidanlarla farklı davranabilir.

Çınar (Platanus orientalis) için yayında yazan yetişme istekleri
Işık	Tam güneş, yarı güneş ya da yarı gölge (UF/IFAS yayını)
Toprak	Kil, kum, tın, alkali, asitli; ara sıra ıslanan ve iyi drene olan topraklar (UF/IFAS yayını)
Kuraklık	Dayanımı yüksek (UF/IFAS yayını)
Boy	70-80 fit, yaklaşık 21-24 m (UF/IFAS yayını)
Dikim zamanı (dış mekân süs bitkileri)	Yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar, Nisan ortasına kadar sürer; kışın toprak elverdiği sürece yapılır (Alata broşürü)
Üretim alanı toprağı	Drenajı iyi olmalı, fazla su akıp gitmeli (Alata broşürü)

Kaynak: University of Florida · UF/IFAS Extension · Platanus orientalis: Oriental Planetree (ENH644/ST485) · https://ask.ifas.ufl.edu/publication/ST485 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf

Belge, etiket ve bitki pasaportu

Süs bitkilerinin üretimi ve pazarlaması 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmeliğe göre üretim, Süs Bitkisi Üretici Belgesi'ne sahip süs bitkisi üreticisi tarafından yapılır. Üretici ayrıca bitki pasaportu yönetmeliği gereği ilgili müdürlüğe başvurarak kayıt yaptırmış, süs bitkileri üreticileri alt birliğine üye olmalı, her yeni üretim döneminde beyanname vermeli ve kayıtları beş yıl saklamalıdır.

Süs bitkileri partiler hâlinde ve etiketli satılır. Etiketi üretici düzenler; etiket turuncu renktedir ve ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit adı, üreticinin adı ve adresi, miktar ve parti numarasını taşır. Bitki pasaportu sistemi yönetmeliğinin Ek-1 listesindeki süs bitkileri için düzenlenmiş bitki pasaportu ya da ikame bitki pasaportu etiket yerine geçer.

Ek-1 listesinde hangi ağaç türlerinin bulunduğunu bu çalışmada okuyamadık; bu yüzden hangi peyzaj ağacına pasaport gerektiğini yazmıyoruz. Bu konu il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir. Pasaport yönetmeliği, kendi ihtiyacı için üreten ve ticari amaç gütmeyen üreticiyi kayıt ve pasaport zorunluluğundan muaf tutar.

Yönetmeliğin kapsamı dışında kalanlar da vardır: devlet fidanlıklarında üretilen süs bitkileri, orman fidanlıklarında satışa sunulan süs bitkileri (metinde "Orman ve Su İşleri Bakanlığına bağlı fidanlıklar" diye geçer), CITES kapsamındaki türler ve doğal çiçek soğanları. Yönetmeliğin 2015 sonrası değişiklikleri ve güncel yürürlük durumu mevzuat.gov.tr üzerinden ve il müdürlüğünden teyit edilir. Satıcıdan üretici belgesini, etiketi ve gerekiyorsa pasaportu isteyin; faturayı saklayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik (RG 12.1.2011/27813; son değişiklik RG 15.4.2021/31455, konsolide metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/bitki-pasaportu-sistemi-ve-operatorlerin-kayit-altina-alinmasi-hakkinda-yonetmelik-1

Alım-satım, nakliye ve dikim sonrası

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür, boy ve gövde kalınlığı, tepe tacının biçimi ve düzgünlüğü, kök durumu (saksı, kök topu ya da çıplak kök), saksı ya da kök topunun hacmi, fidanlıkta geçen yıl sayısı, parti büyüklüğü ve nakliye mesafesidir. Boylu ağaçta nakliye ve yükleme maliyeti çoğu zaman büyük kalem olur; vinç ya da özel araç gerekebilir.

Satın alma öncesi kontrol: tür adını Latince ve Türkçe yazdırın; üretici belgesini ve etiketi isteyin; gövdede yara, çatlak ve kabuk kaybı olup olmadığına bakın; tepe tacının tek ve düzgün olup olmadığını görün; kök topunun bütün ve nemli olduğunu kontrol edin. Mümkünse ağacı fidanlıkta yerinde görün.

Nakliyede asıl risk kök topunun dağılması ve kökün kurumasıdır. Ağacı kök topundan ya da saksıdan tutarak taşıyın, gövdeden çekmeyin. Hedef çukur hazır olmadan ağacı getirmeyin. Alata broşürüne göre dikim sonrası can suyu verilir, boşluklar doldurulur, gerekirse malçlama ve destekleme yapılır; aşırı gübre köklerin yanmasına neden olabilir.

İlan verirken tür, boy, gövde ölçüsü, kök durumu, adet ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. Sektörde ithalat da vardır; makale, yurt içi fidanlıkların talebi karşılamakta zorlandığını ve süs bitkisi ithal edildiğini yazar. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Sık sorulan sorular

Peyzaj ağacı ile orman fidanı aynı şey mi?

Hayır. Peyzaj ağacı park, bahçe ve yol düzenlemesi için üretilir; fidanlıkta yıllarca büyütülür, tepe tacı şekillendirilir. Orman fidanı ağaçlandırma içindir. Alata broşürü ağacı, boyu 5 metreden fazla, odunsu ve genelde tek gövdeli bitki olarak tanımlar.

Kök topu ölçüsü ne kadar olmalı?

Türkiye için peyzaj ağacında kök topu çapı ya da saksı litresi belirleyen kamu standardı bulamadık. Boy, gövde kalınlığı ve kök topu ya da saksı hacmini ilanda ve sözleşmede yazın; ölçü şartı için il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Peyzaj ağacı ne zaman dikilir?

Alata broşürüne göre dış mekân süs bitkilerinin dikimi yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar ve Nisan ortasına kadar sürer. Kış mevsiminde de toprak elverdiği sürece dikim yapılabilir. Yerel don takvimi için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Süs ağacı satmak için belge gerekir mi?

Süs bitkileri yönetmeliğine göre süs bitkisi üretimi Süs Bitkisi Üretici Belgesi olan üretici tarafından yapılır; üreticinin bitki pasaportu sistemine kayıtlı olması ve alt birliğe üye olması gerekir. Bitki pasaportu zorunluluğu yönetmelik Ek-1 listesindeki bitkiler içindir. Kendi durumunuz için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Süs bitkisi etiketi nasıl olur?

Yönetmeliğe göre etiket turuncu renkte, yapıştırılabilir ya da bağlanabilir olur. Ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit adı, üretici adı ve adresi, miktar ve parti numarası yazar. Pasaport düzenlenmişse pasaport etiket yerine geçer.

Orman fidanlığından alınan ağaç için de bu yönetmelik geçerli mi?

Yönetmeliğin kapsam maddesi orman fidanlıklarında satışa sunulan süs bitkilerini ve devlet fidanlıklarında üretilenleri kapsam dışında tutar. Bu fidanlıklardaki satışın hangi mevzuata bağlı olduğu için il orman ya da il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Top, piramit ya da ağaç form ne demek?

Satışta tepe tacına verilen biçimi anlatan terimlerdir. Okuduğumuz kamu kaynaklarında bu biçimlerin ölçüsü tanımlanmamış; bu yüzden etiket tek başına kalite ölçüsü olmaz. Boy, tepe genişliği ve gövde kalınlığını ilanda ayrıca yazdırın.

Süs diye alınan her ağaç güvenli mi, istilacı tür var mı?

Hayır. Kokar ağaç (Ailanthus altissima) Türkiye'de süs ve ağaçlandırma için dikilmiş, sonra yayılmış bir türdür; EPPO kaydı 2013'te Iğdır'da elma bahçelerinde yabani ot olarak bulunduğunu bildirir. Satın alırken tür adını Latince isteyin ve belirsiz türden kaçının.

Kaynak: EPPO · Global Database · Ailanthus altissima, Türkiye dağılım kaydı · https://gd.eppo.int/taxon/AILAL/distribution/TR

Boylu ağacı nasıl taşımalıyım?

Kök topundan ya da saksıdan tutarak taşıyın, gövdeden çekmeyin. Alata broşürü dikimden hemen sonra can suyu verilmesini, oluşan boşlukların doldurulmasını ve gerekirse malçlama ile desteklemeyi önerir. Çukuru hazır etmeden ağacı getirmeyin.