Süs Çalısı

Süs çalısı nedir?

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü broşürü çalıyı şöyle tanımlar: ağaççık gibi tepesi, gövdesi, dalı, yaprağı ve kökü vardır; farkı yerden itibaren çok gövdeli gelişmesi ve boyunun 2 metreyi geçmemesidir. Broşüre göre pek çoğu birbirine girift, dikenli olabilir ve çok yıllıktır. Örnek olarak zakkum, taflan ve begonvil sayılır.

Ağaççık ise boyu 5 metreden az ama 1 metreden çok olan bodur ağaçtır. Çalı ile ağaççık arasındaki sınır satışta sık karışır; aynı tür budamayla çalı ya da ağaççık biçiminde yetiştirilebilir. Bu yüzden tür adı ve ileride ulaşacağı boyu satıcıdan öğrenin.

Çalıların kullanımı geniştir: çit ve perde yapmak, bahçe kenarı oluşturmak, bitki kümeleri kurmak, şekil verilmiş bitki yetiştirmek. Üniversite makalesine göre perdeleme ve çit bitkisi olarak tercih edildikleri için yaprak dökmeyen birkaç tür satışta öne çıkar: şimşir ve alacalı taflan bunlar arasındadır.

Gül, çalı ve sarılıcı olarak en çok satılan türler arasında anılır. Süs çalısı satın alırken amacı baştan belirleyin: çit mi, tek bitki mi, çiçek ya da meyve için mi? Amaç, tür seçimini ve dikim aralığını belirler.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Süs çalısı nasıl üretilir?

Alata broşürü tohumla üretimin kısa sürede çok sayıda fert verdiğini, ama tohumun çimlenme gücüne ve bazı tohumlardaki uyku hâline bağlı olduğunu yazar. Tohumdan gelen fidanların başlangıç gelişmesi ve çiçeklenmesi daha yavaş seyreder. Çalıların birçoğunda istenen nitelikler tohumla yeterince tutturulamadığı için çelikle çoğaltma tercih edilir.

Çelikle çoğaltma, üretilecek bitkiden alınan gövde, kök ya da yaprak parçasından yeni bitki elde etmektir. Broşüre göre çelik; gövde çeliği, kök çeliği ve yaprak çeliği olarak ayrılır ve yöntemler çok çeşitlidir. Daldırma ile üretilen bitkiler hızlı büyüyüp kısa sürede satış büyüklüğünde fidan olabilir. Dip kısmında çok sayıda sürgün veren çalılar ayırma ile çoğaltılabilir; ayrılan her parçada yeterli kök bulunmalıdır.

Doku kültürü, steril ortamda bitkinin küçük parçalarından laboratuvarda çoğaltmadır; broşür bunun son dönemde yaygın olduğunu, az materyalden çok bitki çıkardığını yazar. Alıcı için sonuç şudur: aynı çeşidin bitkileri çelik ya da doku kültürüyle çoğaldığında birbirine benzer. Tohumdan gelen çalılarda ise bitkiler arasında renk ve boy farkı görülebilir.

Yetiştirme alanında toprak drenajı iyi olmalı, verilen fazla su akıp gitmelidir. Broşüre göre dış mekân süs bitkilerinin çoğu plastik saksı ve torbalarda yetiştirilir. Tüm süs bitkilerinde gübre sulama suyuyla düzenli verilirse bitkiler düzenli büyür; aşırı gübre köklerin yanmasına neden olur.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf

Saksılı çalı alırken nelere bakılır?

Süs çalısı genellikle saksıda ya da torbada satılır. Bu rehber için okuduğumuz kamu kaynaklarında çalı için boy, dal sayısı ya da saksı litresi ölçüsü tanımlayan bir Türkiye standardı bulamadık. Bu yüzden rakam vermiyoruz; ölçüleri ilanda ve faturada yazdırın.

Gözle yapılan genel kontrol yardımcı olur. Bitki saksının içinde sağlam durmalı. Saksıdan çıkarıldığında kök topu dağılmadan bütün kalmalı. Kökler saksının dibinde sıkışıp dolanmamalı. Yapraklarda kuruma, leke ya da böcek izi olmamalı. Dal uçları canlı ve diri olmalı. Bunlar genel fidancılık uygulamasıdır; bağlayıcı bir ölçü değildir.

Bitkinin etiketi olmalı. Süs bitkileri yönetmeliği partiler hâlinde ve etiketli satışı ister; etikette tür adı, varsa çeşit adı, üretici adı ve adresi, üretim yılı, miktar ve parti numarası bulunur. Etiketi olmayan bitkide türü ve kaynağı doğrulamak zordur.

Satış verisine dair küçük bir ipucu: üniversite makalesindeki üç fidanlıkta 43 tür çalı, 10 tür sarılıcı ve 25 tür açık tohumlu ağaç sayılmış; çalıların 13'ü doğal türdü. Yerli ve doğal çalıları sormak, yerel iklime uyum açısından iyi bir ilk adımdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Süs çalısı nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Çalı tek bir tür değil geniş bir gruptur; her türün ışık, toprak ve soğuğa dayanım isteği farklıdır. Türkiye'ye ait kamu kaynağında tür tür rakım ve kışa dayanım değeri bulamadık, bu yüzden bu satırları yazmadık. Meyve ağacı olmadığı için soğuklama saati, ilk ürün yılı ve dekar başı verim ölçütü de bu gruba uymaz.

Aşağıdaki tabloda tek bir tür için yazılı değer var: şimşir (Buxus sempervirens), Oregon Eyalet Üniversitesi'nin bitki sayfasından. Kış dayanımı ABD bitki sertlik bölgesi ölçeğiyle verilmiştir; bu ölçek Türkiye'deki bir köyün kışıyla doğrudan karşılaştırılamaz. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın, türün bölgenizde tutup tutmadığını il tarım ve orman müdürlüğüne ya da yöredeki üreticiye sorun.

Kaynak: Oregon State University · Landscape Plants · Buxus sempervirens · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/buxus-sempervirens · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf

Dikim, çit kurma ve ilk bakım

Alata broşürüne göre dış mekân süs bitkilerinde dikim zamanı yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar ve Nisan ortasına kadar sürer. Kış mevsiminde toprak elverişli olduğu sürece dikim yapılabilir. Yaprak dökmeyen çalılar için bu pencereyi yerel koşula göre kontrol edin.

Dikimden hemen sonra can suyu verilmeli ve oluşan boşluklar kökün hava almaması için doldurulmalıdır. Sulamadan başka temizleme, budama, şekil verme, yaprak ve gövdeleri yıkama gibi işler de yapılır. İklime göre değişmekle birlikte hassas bitkilerin köklerini sıcak, soğuk ve kuraklıktan korumak için malçlama yapılabilir; bu, toprağın uzun süre nemli kalmasına yardım eder.

Şimşir gibi yüzlek köklü çalılarda malç özellikle işe yarar. Aynı kaynak şimşirde kışın yapraklarda bronzlaşma görülebileceğini ve bunun güney ve batı duvarlarına yakın dikimde arttığını yazar. Çit kurarken bitkileri duvara çok yakın dikmeyin.

Hastalık ya da böcek belirtisi görürseniz ilaç seçimini ve zamanını kendiniz belirlemeyin. Bitkiyi ya da fotoğrafını il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne, ziraat mühendisine gösterin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Oregon State University · Landscape Plants · Buxus sempervirens · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/buxus-sempervirens

Belge, etiket ve bitki pasaportu

Süs çalısının üretimi ve satışı, 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan süs bitkileri yönetmeliğine tabidir. Yönetmeliğe göre üretim, Süs Bitkisi Üretici Belgesi'ne sahip süs bitkisi üreticisi tarafından yapılır. Üretici bitki pasaportu yönetmeliği gereği ilgili müdürlüğe başvurup kayıt yaptırmalı, süs bitkileri üreticileri alt birliğine üye olmalı, her üretim döneminde beyanname vermeli ve üretim ile pazarlama kayıtlarını beş yıl saklamalıdır.

Etiket turuncu renkte olur ve ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı ve logosu, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit ya da bitki grubu adı, üretici adı ve adresi, miktar ve parti numarasını taşır. Bitki pasaportu yönetmeliği Ek-1 listesindeki süs bitkileri için düzenlenen bitki pasaportu etiket yerine geçer. Ek-1 listesinde hangi çalı türlerinin bulunduğunu okuyamadık; pasaport gerekip gerekmediği il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Kapsam dışındakiler: ticaret konusu olmamak kaydıyla araştırma, bilimsel amaç ya da genetik çeşitliliği koruma için kendi ihtiyacını karşılayan ve nihai tüketiciye satan üretim; devlet fidanlıkları; orman fidanlıklarındaki satışlar; CITES türleri; doğal çiçek soğanları. Yönetmeliğin güncel yürürlük durumunu ve 2015 sonrası değişikliklerini mevzuat.gov.tr üzerinden ve il müdürlüğünden teyit edin.

Üniversite makalesindeki üç fidanlıkta yalnız satış yapılıyordu; bu fidanlıkların üretim ruhsatı yoktu ve yalnız biri tohumluk bayi belgesine sahipti. Yani satış yapan herkesin üretici olmadığını bilin: üreticiden mi yoksa aracıdan mı aldığınızı satıcıya sorun ve belge isteyin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik (RG 12.1.2011/27813; son değişiklik RG 15.4.2021/31455, konsolide metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/bitki-pasaportu-sistemi-ve-operatorlerin-kayit-altina-alinmasi-hakkinda-yonetmelik-1 · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür ve çeşit, bitkinin boyu ve dal sayısı, saksı ya da torba hacmi, yaşı, parti büyüklüğü, çoğaltma yöntemi, nakliye mesafesi ve mevsimdir. Çit için çok sayıda bitki gerekeceğinden parti ve teslim programını baştan konuşun.

Alırken tür adını Türkçe ve Latince yazdırın, etiketi ve faturayı isteyin. Aynı çeşidin bitkilerinin boy ve görünüş olarak birbirine yakın olduğunu kontrol edin; çit için bitkilerin eşit boyda olması işi kolaylaştırır.

Nakliyede saksıyı dik tutun, dalları ezmeyin, bitkiyi güneşte ve rüzgârda uzun süre açıkta bırakmayın. Araçta ve bahçede kök topunun kurumamasına dikkat edin. Dikim yeri hazır değilse bitkileri gölgede ve nemli tutun.

İlan verirken tür, çeşit, boy, saksı büyüklüğü, adet ve teslim yeri belirtilirse zaman kazanılır. Makale, yurt içi fidanlıkların talebi karşılamakta zorlandığını ve dış mekân süs bitkisi ithal edildiğini yazar. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Sık sorulan sorular