Zemin Örtücü ve Sarılıcı Bitki

Zemin örtücü bitkiler toprağı sürünerek ya da yayılarak kaplar; sarılıcılar duvara, çite ve ağaca tırmanır. Bu rehber ikisinin farkını, bahçede ve şevde nerede kullanıldığını, saksılı alırken nelere bakılacağını, belgeyi ve yayılıp başka yere taşan türlerden nasıl kaçınılacağını anlatır.

Toprağı sık, yeşil, etli yapraklarla kaplayan sedum türü bir yer örtücü bitki, yukarıdan yakın çekim. · Didgeman, Pixabay lisansı

Zemin örtücü ve sarılıcı bitki nedir?

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü broşürü yer örtücüleri şöyle tanımlar: gövdeleri ince uzun, genelde klorofil içeren, bol yapraklı, sürünücü ya da sarılıcı, yıllık veya çok yıllık bitkilerdir; çiçekli olabildikleri gibi çiçeksiz de olabilirler. Broşür örnek olarak vinka (Vinca), kazayağı ve buz çiçeğini sayar.

Sarılıcılar ise duvarlara, kameriyelere, ağaçlara sarılarak büyüyen yıllık ya da çok yıllık bitkilerdir. Sarmaşıklar ve yüzeylere yapışarak gelişen bitkiler bu gruba girer. Bu iki grup, aynı fidanlık rafında yan yana durduğu için satışta birbirine karışır. Aynı tür, nereye dikildiğine göre örtücü ya da sarılıcı gibi davranabilir; yer örtücü almak istiyorsanız türün tırmanma huyunu da sorun.

Broşür aynı başlık altında çimleri ve mozaik bitkileri de sayar. Çim genelde buğdaygiller (Gramineae) familyasından, kısa boylu, yeşil, halı görünümlü bir peyzaj malzemesidir. Mozaik bitkiler ise kaya ve su birimlerini süsleyen, değişik renkli, yumuşak gövdeli, yıllık ya da çok yıllık türlerdir; broşürde örnek olarak japon şemsiyesi, sedumlar ve biberiye verilir.

Bu rehber yer örtücü ve sarılıcı bitkiyi "çim yerine ya da çimin yanında düşünülebilecek malzeme" olarak ele alır. Çimle su tüketimi ya da bakım farkını gösteren bir kamu kaynağı bulamadığımız için bu karşılaştırmayı yazmıyoruz.

Satışta hangi örtücü ve sarılıcılar çok görülüyor?

Bir üniversite makalesi İstanbul Eyüpsultan'daki üç özel peyzaj ve süs bitkisi fidanlığında 2015-2016 yıllarında envanter yapmış. Kapalı tohumlu bitkiler arasında 10 tür yer örtücü ve 10 tür sarılıcı sayılmış. Yer örtücülerin 2'si, sarılıcıların 2'si doğal türdü. Bu üç işletmenin envanteridir, ülke geneli değildir.

Makaleye göre en çok satılan yer örtücüler buz çiçeği (Aptenia cordifolia), kazayağı (Carpobrotus acinaciformis), acem halısı (Lampranthus roseus), damkoruğu (Sedum) ve çilek (Fragaria) cinsinden bitkilerdir. Makale bu satışın bir bölümünü fidanlıkların bulunduğu çevredeki mezarlıklara bağlar; yer örtücü ve gül, mezar ve hatıra düzenlemesinde de talep görür.

Makale, incelenen işletmelerde egzotik türlerin satışının doğal türlere göre yaygın olduğunu ve yer örtücüler arasında doğal türlerin payının az olduğunu yazar. Yerel iklime uyumlu, bölgenin kendi bitkilerini sormak iyi bir ilk adımdır.

Gül, hem çalı hem sarılıcı olarak en çok satılan türler arasında anılır. Sarılıcı ya da yer örtücü alırken amacı net belirleyin: şev tutmak mı, gölge altı mı, duvar kaplamak mı, çit yanı mı? Amaç türü belirler.

Kaynak: Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf

Üretim ve saksılı alırken kontrol

Alata broşürü ayırma ile çoğaltmayı şöyle anlatır: dip kısmında çok sayıda sürgün oluşturan bitkilere uygulanır; ayrılan her parçada yeterli kök bulunmalıdır. Kökler yeterince büyük değilse yeşil aksam budanır. Tohumla çoğaltma kısa sürede çok bitki verir ama başlangıç gelişmesi yavaştır.

Broşür dış mekân süs bitkilerinin çoğunun plastik saksı ve torbalarda yetiştirildiğini yazar. Örtücü bitkiler genelde küçük saksıda satılır. Bu rehber için okuduğumuz kamu kaynaklarında örtücü bitki için saksı ölçüsü ya da sürgün sayısı standardı yoktur; ölçüyü ilanda yazdırın.

Alırken şunlara bakın: saksıdan çıkan kök topu dağılmadan bütün kalmalı, kökler dibinde dolanmamalı, yapraklarda kuruma ve leke olmamalı, sürgünler diri olmalı. Bunlar genel fidancılık uygulamasıdır, bağlayıcı bir ölçü değildir. Bitkinin üzerinde tür adı ve üretici bilgisi olan etiketi isteyin.

Üretim alanında toprak drenajı iyi olmalı, verilen fazla su akıp gitmelidir. Aşırı gübre köklerin yanmasına neden olur; bu uyarı alıcı için de geçerlidir: dikim sırasında aşırı gübre koymayın.

Zemin örtücü bitki nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Örtücü ve sarılıcı bitkiler için Türkiye'ye ait kamu kaynağında tür tür rakım aralığı, kışa dayanım ve toprak değeri bulamadık; bu satırları yazmadık. Bu bitkiler meyve vermediği için soğuklama saati, ilk ürün yılı ve dekar başı verim ölçütü de uymaz.

Aşağıdaki tabloda yalnız iki türün (sarmaşık ve küçük vinka) Oregon Eyalet Üniversitesi bitki sayfalarında yazan değerleri var; sertlik değerleri ABD bitki sertlik bölgesi ölçeğidir ve Türkiye'deki bir köyün kışıyla doğrudan karşılaştırılamaz. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın; türün bölgenizde tutup tutmadığını il tarım ve orman müdürlüğüne ya da yöredeki üreticiye sorun.

Sarmaşık (Hedera helix) ve küçük vinka (Vinca minor): kaynakta yazan istekler (Oregon Eyalet Üniversitesi)
Sarmaşık: soğuğa dayanım	ABD sertlik bölgesi 4 (kaynak sayfası)
Sarmaşık: ışık	Güneşten gölgeye (kaynak sayfası)
Sarmaşık: toprak	Zengin, nemli, organik maddeli, iyi drene olan toprakta en iyi gelişir; asitli ve alkali toprağa dayanır (kaynak sayfası)
Küçük vinka: soğuğa dayanım	ABD sertlik bölgesi 5 (kaynak sayfası)
Küçük vinka: ışık	Yarı gölgeden gölgeye; büyük vinkaya göre daha çok özen ister (kaynak sayfası)
Küçük vinka: yayılma	Sürünen, yayılan, yaprağını dökmeyen bir örtücüdür (kaynak sayfası)
Dış mekân süs bitkileri: dikim zamanı	Yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar, Nisan ortasına kadar sürer (Alata broşürü)

Kaynak: Oregon State University · Landscape Plants · Hedera helix · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/hedera-helix · Oregon State University · Landscape Plants · Vinca minor · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/vinca-minor · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf

Yayılan bitki uyarısı: istilacı olabilen örtücüler

Örtücü ve sarılıcı bitki seçerken en önemli uyarı yayılma huyudur. Oregon Eyalet Üniversitesi'nin sarmaşık (Hedera helix) sayfası türün birçok ekosistemde ciddi bir tehdit olduğunu, hayvanların meyve ve tohumunu yayarak doğal alanlara kaçtığını yazar. Aynı sayfaya göre Oregon eyaleti 2010'da bu türü zararlı ot karantinasına almış ve çoğaltılmasını, taşınmasını, satın alınmasını ve satılmasını yasaklamıştır. Bu bir ABD eyaleti kararıdır, Türkiye için bağlayıcı değildir.

Aynı sayfa, bol sulanan bitkilerde meyve oluşumunun azaldığını ve yeterli su sağlanamayan yerlerde sarmaşıktan kaçınılmasını önerir. Yani sulama alışkanlığınız yayılma riskini etkiler.

Türkiye için bir istilacı tür listesi ya da süs bitkisi satış yasağı bu çalışmada okunamadı. Bu yüzden her tür için "istilacı" ya da "güvenli" demiyoruz. Pratik kural: bahçenizin dışına, dere kenarına ya da doğal alana taşabilecek türleri dikmeyin; sınırı beton, kaldırım ya da kenar bantla kapatın; kesilen sürgünleri doğaya atmayın.

Satın alırken tür adını Latince yazdırın. "Örtücü bitki", "yer örtücü" gibi genel adlar farklı türleri kapsar. Bölgeniz için hangi türlerin sorun çıkardığını il tarım ve orman müdürlüğünden sorun.

Belge, etiket ve bitki pasaportu

Süs bitkilerinin üretimi ve satışı 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı Resmî Gazete'deki süs bitkileri yönetmeliğine tabidir. Yönetmeliğe göre üretim, Süs Bitkisi Üretici Belgesi'ne sahip süs bitkisi üreticisi tarafından yapılır. Üretici bitki pasaportu sistemine kayıt yaptırmalı, süs bitkileri üreticileri alt birliğine üye olmalı, her yeni üretim döneminde beyanname vermeli ve kayıtlarını beş yıl saklamalıdır.

Bitkiler partiler hâlinde ve etiketli pazarlanır. Etiket turuncu renktedir; ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı ve logosu, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit adı, üretici adı ve adresi, miktar ve parti numarasını taşır. Bitki pasaportu yönetmeliği Ek-1 listesindeki bitkiler için pasaport ya da ikame pasaport etiket yerine geçer. Ek-1 listesinde hangi örtücü ve sarılıcı türlerin bulunduğunu okuyamadık; pasaport gerekip gerekmediğini il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kapsam dışında kalanlar: ticaret konusu olmamak kaydıyla araştırma ve bilimsel amaçlı kendi ihtiyacı için üretim; devlet fidanlıkları; orman fidanlıklarındaki satışlar; CITES kapsamındaki türler; doğal çiçek soğanları. Yönetmeliğin güncel yürürlük durumunu mevzuat.gov.tr ve il müdürlüğünden teyit edin.

Üniversite makalesindeki üç fidanlıkta yalnız satış yapılıyordu ve üretim ruhsatları yoktu. Satan kişinin üretici mi aracı mı olduğunu sorun ve belge isteyin. Faturayı saklayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik (RG 12.1.2011/27813; son değişiklik RG 15.4.2021/31455, konsolide metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/bitki-pasaportu-sistemi-ve-operatorlerin-kayit-altina-alinmasi-hakkinda-yonetmelik-1 · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Alım-satım, dikim ve ilk yıl

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür ve çeşit, saksı ya da torba büyüklüğü, adet, parti büyüklüğü, çoğaltma yöntemi, nakliye mesafesi ve mevsimdir. Geniş alanı kaplayacak örtücüde adet çok olduğu için parti ve teslim programını baştan konuşun.

Alata broşürüne göre dikim zamanı yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar ve Nisan ortasına kadar sürer. Dikimden hemen sonra can suyu verilmeli ve oluşan boşluklar kökün hava almaması için doldurulmalıdır. İklime göre değişmekle birlikte hassas bitkilerin köklerini sıcak, soğuk ve kuraklıktan korumak için malçlama yapılabilir.

Nakliyede bitkileri ezmeden, saksıları dik tutarak taşıyın; güneşte ve rüzgârda uzun süre açıkta bırakmayın. Dikim yeri hazır değilse saksıları gölgede ve nemli tutun.

İlan verirken tür, saksı büyüklüğü, adet ve teslim yeri belirtilirse zaman kazanılır. Makale, yurt içi fidanlıkların talebi karşılamakta zorlandığını ve süs bitkisi ithal edildiğini yazar. Hastalık ya da böcek belirtisi görürseniz ilaç seçimini kendiniz yapmayın, il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne gösterin. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Sık sorulan sorular

Yer örtücü bitki nedir, hangileri örnek verilir?

Alata broşürüne göre yer örtücüler gövdeleri ince uzun, bol yapraklı, sürünücü ya da sarılıcı, yıllık veya çok yıllık bitkilerdir; çiçekli ya da çiçeksiz olabilir. Broşür örnek olarak vinka, kazayağı ve buz çiçeğini verir.

Sarılıcı ile yer örtücü arasındaki fark nedir?

Alata broşürüne göre sarılıcılar duvara, kameriyeye ve ağaca sarılarak büyür; yer örtücüler toprağı kaplar. Bazı türler ikisi gibi davranır. Almadan önce türün tırmanma huyunu sorun.

Sarmaşık gölgede yetişir mi, istilacı olur mu?

Oregon Eyalet Üniversitesi sayfasına göre sarmaşık (Hedera helix) güneşten gölgeye uyum sağlar. Aynı sayfa türün birçok ekosistemde ciddi tehdit olduğunu ve Oregon'da 2010'dan beri satışının yasak olduğunu yazar. Bu ABD eyaleti kararıdır; Türkiye'de durum için il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Kaynak: Oregon State University · Landscape Plants · Hedera helix · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/hedera-helix

Küçük vinka hangi ışıkta yetişir?

Oregon Eyalet Üniversitesi sayfasına göre küçük vinka (Vinca minor) yarı gölgeden gölgeye uyum sağlar ve büyük vinkaya göre daha çok özen ister. Sürünen, yayılan ve yaprağını dökmeyen bir örtücü olarak anılır. Soğuk dayanımı ABD ölçeğiyle 5. bölgedir.

Kaynak: Oregon State University · Landscape Plants · Vinca minor · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/vinca-minor

Örtücü bitki saksıda nasıl seçilir?

Kök topu dağılmadan çıkmalı, kökler dibinde dolanmamalı, yapraklarda kuruma ve leke olmamalı, sürgünler diri olmalı. Bu genel fidancılık uygulamasıdır. Saksı büyüklüğü için Türkiye standardı bulamadık; ölçüyü ilanda yazdırın.

Örtücü bitki ne zaman dikilir?

Alata broşürüne göre dış mekân süs bitkilerinde dikim zamanı yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar, Nisan ortasına kadar sürer. Dikimden hemen sonra can suyu verilir ve boşluklar doldurulur. Yerel don takvimi için il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Örtücü ve sarılıcı satmak için belge gerekir mi?

Süs bitkileri yönetmeliğine göre üretim Süs Bitkisi Üretici Belgesi sahibi üretici tarafından yapılır; üretici bitki pasaportu sistemine kayıtlı olmalıdır ve bitkiler etiketli satılır. Hangi türe pasaport gerektiği il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Mezarlıkta kullanılan yer örtücüler hangileri?

Bir üniversite makalesi İstanbul Eyüpsultan'daki üç fidanlıkta buz çiçeği, kazayağı, acem halısı, damkoruğu ve çilek cinsi bitkilerin ve gülün çok satıldığını, bunun bir nedeninin fidanlıkların mezarlıklara yakınlığı olduğunu yazar. Bu üç işletmenin gözlemidir, ülke geneli değildir.

Zemin Örtücü ve Sarılıcı Bitki