İbreli Süs Bitkisi (Çam, Servi, Ardıç)

İbreli süs bitkileri kışın da yeşil kalan, iğne ya da pul yapraklı çam, servi, mazı gibi bitkilerdir; çit, perde ve tek bitki olarak dikilir. Bu rehber en çok satılan türleri, saksılı ve kök topulu satışı, belgeyi ve dikim sonrası bakımı anlatır. Orman ağaçlandırma fidanı bu rehberin konusu değildir.

Sık, ince pul yapraklı yeşil ibreli bitki dallarının yakın çekimi; yaprak dokusu çit gibi dolu görünüyor. · soramang, Pixabay lisansı

İbreli süs bitkisi nedir, ne kadar yaygın?

İbreliler açık tohumlu (Gymnospermae) bitkilerdir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü broşürü ağaç grubunda hem ibreli hem yapraklı ağaçları sayar ve örnek olarak çamı verir. Ağaç, boyu 5 metreden fazla ve genelde tek gövdeli bitkidir; çalı ise yerden çok gövdeli gelişir ve boyu 2 metreyi geçmez. İbreli süs bitkileri bu iki boyda da bulunur.

Üniversite makalesi İstanbul Eyüpsultan'daki üç özel peyzaj fidanlığını 2015-2016 yıllarında incelemiş. Toplam 134 dış mekân süs bitkisinin 31'i açık tohumlu çıkmış; bunların 25'i ağaç, 6'sı çalıdır. Açık tohumlu ağaçların 6'sı (yüzde 24) ve çalıların 1'i (yüzde 16,6) doğal türdendi. Yani satıştaki ibrelilerin büyük kısmı yurt dışından gelen ya da yabancı kökenli türlerdir. Bu üç işletmenin envanteridir, ülke geneli değildir.

Makalede yaprak dökmeyenler arasında en çok satılanlar melez leylandi (Cupressocyparis leylandii), limon servisi (Cupressus macrocarpa), batı mazısı (Thuja occidentalis), şimşir ve alacalı taflan olarak sayılmış. Makale bu türlerin çoğunlukla perdeleme ve çit bitkisi olarak tercih edildiğini yazar.

Bu rehberin konusu süs ve peyzaj amaçlı ibrelilerdir. Karaçam, kızılçam, fıstık çamı ve sedir gibi ağaçlandırma fidanları için ayrı rehberlerimiz var; aşağıdaki bağlantılara bakın. Ardıç için bu çalışmada okunabilir bir kaynağa ulaşamadık; bu yüzden ardıca dair bilgi yazmıyoruz.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Yaygın ibreli süs türleri ve istekleri

Batı mazısı (Thuja occidentalis) çit ve perde için sık kullanılır. Ohio Eyalet Üniversitesi'nin bitki sayfasına göre piramit, sütun ya da yuvarlak biçimli olabilir, yavaş büyür, kentsel koşullara çok dayanıklıdır ve genellikle dipten tepeye kadar yapraklıdır. Aynı sayfa türün sık kesmeye iyi cevap verdiğini, ama ağır budamadan sonra çıplak kalan dalların yeniden yeşermediğini yazar.

Aynı yayın türün güneşte ya da yarı güneşte yetiştiğini, gölgeli yerlere dayanmadığını, yoksul, taşlı, killi, sıkışmış ve kuru topraklara dayandığını, ama nemli ve iyi drene olan tınlı toprağı sevdiğini söyler. Kış yaprak rengi sarıya ya da kahverengiye dönebilir, kar ve buz yükü altında dikey dallar ayrılabilir, torba kurdu (bagworm) denen yaprak yiyen zararlı görülebilir. Kar yağan bir yerde dikecekseniz bunu hesaba katın.

İtalyan servisi (Cupressus sempervirens) dar sütun biçimlidir. Oregon Eyalet Üniversitesi bitki sayfası türün tam güneşte yetiştiğini ve kuraklığa dayanıklı olduğunu belirtir. Sayfada sertlik "ABD bitki sertlik bölgesi (7) 8" olarak verilmiştir; bu ABD ölçeğidir ve Türkiye'deki bir yere doğrudan çevrilemez. Türkiye'de dikim için yerel üreticiye ve il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Her türün ışık, toprak ve soğuk isteği farklıdır. Satıcıdan türün Latince adını isteyin; "servi", "mazı" ya da "çam" gibi genel adlar farklı türleri kapsar.

Kaynak: Ohio State University · Plant Facts · Thuja occidentalis - American Arborvitae · https://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1096.pdf · Oregon State University · Landscape Plants · Cupressus sempervirens · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/cupressus-sempervirens · Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

İbreli süs bitkisi nasıl üretilir ve nasıl satılır?

Alata broşürü süs bitkilerinde tohumla, çelikle, aşıyla, daldırmayla, ayırmayla ve doku kültürüyle çoğaltmayı anlatır. Tohumdan gelen bitkilerin başlangıç gelişmesi yavaştır. Çelikle çoğaltma, istenen niteliklerin tohumla tutturulamadığı türlerde tercih edilir. Aşılamada başarı türe göre çok değişir.

Batı mazısı için Ohio Eyalet Üniversitesi yayını türün esas olarak köklendirilmiş gövde çeliğiyle çoğaltıldığını ve kök topu (çuvallı) ya da saksılı biçimde bol bulunduğunu yazar. Saksılı bitki daha geniş bir dikim zamanına izin verir; kök topulu bitki ise sökülürken kök kaybı riski taşır.

Broşüre göre dış mekân süs bitkilerinin çoğu plastik saksı ve torbalarda yetiştirilir ve uzun süre kalacaklarsa toprağa alınırlar. Üretim alanında toprak drenajı iyi olmalı, fazla su akıp gitmelidir. Aşırı gübre köklerin yanmasına neden olur.

Boy, tepe genişliği, saksı hacmi ya da kök topu çapı için Türkiye'de bağlayıcı bir kamu standardı bulamadık. Bu yüzden ilanda ve sözleşmede ölçüyü açıkça yazın; "boylu servi" gibi ölçüsüz ifadeyle yetinmeyin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Ohio State University · Plant Facts · Thuja occidentalis - American Arborvitae · https://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1096.pdf

İbreli süs bitkisi nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

İbreli süs bitkileri meyve ağacı olmadığı için soğuklama saati, ilk ürün yılı ve dekar başı verim satırları bu bölüme uymaz; yazmadık. Türkiye'ye ait kamu kaynağında tür tür rakım aralığı ve kışa dayanım değeri bulamadık. Aşağıdaki tabloda iki türün yazılı değerleri var; sertlik değerleri ABD bitki sertlik bölgesi ölçeğidir.

Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Aynı tür farklı yerlerde farklı davranır; soğuk, kuru rüzgâr ve kar yükü ibreli bitki için ayrı ayrı risktir. Türün bölgenizde tutup tutmadığını il tarım ve orman müdürlüğüne ya da yöredeki üreticiye sorun.

Batı mazısı ve İtalyan servisi için kaynakta yazan istekler (ABD üniversite sayfaları)
Batı mazısı: soğuğa dayanım	Doğal yayılış bölgesi 3-7, soğuğa dayanım 2. bölgeye kadar (Ohio Eyalet Üniversitesi, ABD ölçeği)
Batı mazısı: ışık	Tam güneş ya da yarı güneş; gölgeli yerlere dayanmaz (Ohio Eyalet Üniversitesi)
Batı mazısı: toprak	Nemli, iyi drene olan tınlıyı sever; yoksul, taşlı, killi, sıkışmış, kuru ve değişik pH'lı topraklara dayanır (Ohio Eyalet Üniversitesi)
Batı mazısı: boy	Kentsel peyzajda sık sık yaklaşık 20 fit (6 m) boy, 8 fit (2,4 m) genişlik; büyük çeşitlerde 50 fit (15 m) boy (Ohio Eyalet Üniversitesi)
İtalyan servisi: soğuğa dayanım	ABD sertlik bölgesi (7) 8 (Oregon Eyalet Üniversitesi)
İtalyan servisi: ışık ve kuraklık	Güneş; kuraklığa dayanıklı (Oregon Eyalet Üniversitesi)

Belge, etiket ve bitki pasaportu

Süs amaçlı ibrelilerin üretimi ve satışı 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı Resmî Gazete'deki süs bitkileri yönetmeliğine tabidir. Üretim, Süs Bitkisi Üretici Belgesi sahibi süs bitkisi üreticisi tarafından yapılır. Üretici bitki pasaportu sistemine kayıt yaptırmalı, süs bitkileri üreticileri alt birliğine üye olmalı, her üretim döneminde beyanname vermeli ve kayıtları beş yıl saklamalıdır.

Etiket turuncudur ve ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı ve logosu, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit adı, üretici adı ve adresi, miktar ve parti numarasını taşır. Bitki pasaportu yönetmeliği Ek-1 listesindeki bitkiler için pasaport ya da ikame pasaport etiket yerine geçer. Ek-1 listesinde hangi ibreli türlerin bulunduğunu okuyamadık; pasaport gerekip gerekmediğini il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Yönetmelik orman fidanlıklarında satışa sunulan süs bitkilerini ve devlet fidanlıklarında üretilenleri kapsam dışında tutar (metinde "Orman ve Su İşleri Bakanlığına bağlı fidanlıklar"). Orman ağaçlandırma fidanı olarak satılan çam, sedir ve benzerlerinde ayrı mevzuat söz konusudur; bu çalışmada okumadık, ilgili rehberlere ve il orman müdürlüğüne bakın.

Güncel yürürlük ve 2015 sonrası değişiklikler mevzuat.gov.tr üzerinden ve il müdürlüğünden teyit edilir. Satıcıdan üretici belgesini ve etiketi isteyin, faturayı saklayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik (RG 12.1.2011/27813; son değişiklik RG 15.4.2021/31455, konsolide metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/bitki-pasaportu-sistemi-ve-operatorlerin-kayit-altina-alinmasi-hakkinda-yonetmelik-1

Alım-satım, dikim ve ilk yıl

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür ve çeşit, boy ve tepe genişliği, saksı ya da kök topu hacmi, yaş, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve mevsimdir. Çit için çok sayıda bitki alınacaksa parti ve teslim programı fiyatı etkiler.

Alata broşürüne göre dikim zamanı yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar ve Nisan ortasına kadar sürer; kış mevsiminde toprak elverişliyse dikim yapılabilir. Dikimden hemen sonra can suyu verilmeli, boşluklar doldurulmalı, gerekirse malçlama ve destekleme yapılmalıdır.

Çit dikerken bitkileri duvara ve çatıya çok yakın koymayın. Ohio Eyalet Üniversitesi yayını batı mazısının kar ve buz altında dallarının ayrılabildiğini ve bitkinin yaş ilerledikçe tabanda genişlediğini yazar. Gelecekteki boyu düşünerek aralık bırakın.

Alırken tür adını Latince yazdırın, etiketi isteyin, saksılı bitkinin kök topunun dağılmadan çıktığını ve iğnelerde kuruma, kahverengi leke olmadığını kontrol edin. Hastalık ya da böcek görürseniz ilaç seçimini kendiniz yapmayın, il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne gösterin. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · Dış Mekan Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/D%C4%B1%C5%9FMekanS%C3%BCsBitkileri-HalilYA%C5%9EAR.pdf · Ohio State University · Plant Facts · Thuja occidentalis - American Arborvitae · https://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1096.pdf

Sık sorulan sorular

Çit için en çok hangi ibreli bitkiler satılıyor?

Bir üniversite makalesinde İstanbul Eyüpsultan'daki üç fidanlıkta melez leylandi, limon servisi ve batı mazısının perdeleme ve çit bitkisi olarak en çok satılanlar arasında olduğu yazılmış. Bu üç işletmenin gözlemidir, ülke geneli değildir.

Kaynak: Bartın Üniversitesi Orman Fakültesi · Bartın Orman Fakültesi Dergisi 19(2): 50-62, 2017 · Peyzaj Ekonomisi Açısından Peyzaj ve Süs Bitkileri Fidanlık İşletmelerine Yönelik Sektörel Bir Analiz · https://doi.org/10.24011/barofd.344677

Batı mazısı gölgede yetişir mi?

Ohio Eyalet Üniversitesi bitki sayfasına göre batı mazısı tam güneşte ya da yarı güneşte yetişir ve gölgeli yerlere dayanmaz. Toprak olarak nemli ve iyi drene olan tınlıyı sever, ama yoksul ve kuru toprağa da dayanır.

Kaynak: Ohio State University · Plant Facts · Thuja occidentalis - American Arborvitae · https://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1096.pdf

Mazı çiti çok budanabilir mi?

Ohio Eyalet Üniversitesi bitki sayfasına göre batı mazısı sık kesmeye iyi cevap verir, ama ağır budamadan sonra çıplak kalan dallar yeniden yeşermez. Çiti boyuna göre erken ve hafif şekillendirin.

Kaynak: Ohio State University · Plant Facts · Thuja occidentalis - American Arborvitae · https://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1096.pdf

İtalyan servisi güneşi sever mi?

Oregon Eyalet Üniversitesi bitki sayfası İtalyan servisinin (Cupressus sempervirens) tam güneşte yetiştiğini ve kuraklığa dayanıklı olduğunu belirtir. Soğuğa dayanımı ABD ölçeğiyle (7) 8 olarak yazılmıştır; Türkiye'deki yeriniz için yerel üreticiye ve il müdürlüğüne sorun.

Kaynak: Oregon State University · Landscape Plants · Cupressus sempervirens · https://landscapeplants.oregonstate.edu/plants/cupressus-sempervirens

İbreli süs bitkisi ne zaman dikilir?

Alata broşürüne göre dış mekân süs bitkilerinde dikim zamanı yaprak dökümünden bir hafta sonra başlar, Nisan ortasına kadar sürer. Kışın toprak elverdiği sürece dikim yapılabilir. Yerel don takvimi için il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

İbreli süs bitkisi satmak için belge gerekir mi?

Süs bitkileri yönetmeliğine göre süs bitkisi üretimi Süs Bitkisi Üretici Belgesi sahibi üretici tarafından yapılır; üretici bitki pasaportu sistemine kayıtlı olmalıdır. Bitkiler etiketli satılır. Kendi durumunuz için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Orman fidanlığından alınan çam ya da sedir için de bu yönetmelik geçerli mi?

Yönetmeliğin kapsam maddesi orman fidanlıklarında satışa sunulan süs bitkilerini kapsam dışında tutar. Orman fidanlıklarındaki satışın hangi mevzuata bağlı olduğunu il orman ya da il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Saksılı ibreli bitkide neye bakmalıyım?

Kök topu saksıdan dağılmadan çıkmalı, kökler dibinde dolanmamalı, iğnelerde kuruma ve kahverengi leke olmamalı. Tür adı ve etiket bilgisi yazılı olmalı. Boy, tepe genişliği ve saksı büyüklüğü için Türkiye standardı bulamadık; ölçüyü ilanda ve faturada yazdırın.