Sedir Fidanı (Toros Sediri)

Toros sediri yavaş büyüyen, uzun ömürlü ve değerli odunlu bir dağ ağacıdır. Fidanı ilk yıllarda boyundan çok kökünü uzatır; bu yüzden fidanın türü, yaşı ve kökü kadar tohumunun geldiği yükselti de önemlidir. Bu rehber rakımı, soğuğu, kayalık arazide tüplü fidanın neden şart olduğunu, belge ve izin konularını anlatır.

Dağlık bir yamaçta, geniş yayvan tepeli yaşlı Toros sediri ağacı ve çevresindeki genç sedirler. · djedj, Pixabay lisansı

Toros sediri nedir, ne için dikilir?

Toros sediri (Cedrus libani), Toros Dağları'nın simge ağacıdır. Orman Genel Müdürlüğü (OGM) sayfasına göre her mevsim yeşil kalan bir ağaçtır, 40 metre boya, 2 metre çapa ve 1000 yıla kadar yaşayabilir. Gençken piramit biçimindedir, yaşlandıkça tepesi geniş ve yassı bir şekil alır.

Odunu mobilya, doğrama, tel direği, inşaat ve gemi kerestesi ile kâğıt yapımında kullanılır (OGM). Sedir meyve ağacı değildir; ağaçlandırma, orman tesisi ve dağlık, kayalık arazilerin yeşillendirilmesi türüdür. Büyüme yavaştır: bildiriye göre karstik (kayalık, çatlaklı kireç taşı) alanlarda gövde gelişimi genellikle 4-6 yıldan sonra hızlanır.

Fidan almadan önce amacınızı ve arazinizi netleştirin. Sedirin en iyi yetiştiği yerler Toroslar'ın dağlık, serin ve nemli kesimleridir; ovada ya da sıcak kıyıda dikim için il orman müdürlüğünün görüşünü alın.

Sedir nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Aşağıdaki tablodaki her değer yanında yazan kaynaktan alınmıştır. Kaynaklarda bulunmayan değerler (ilk ürün yılı, dekar verimi, soğuklama saati) tabloya konmadı; sedir meyve ağacı olmadığı için soğuklama ve ürün yılı ölçütü bu türe uymaz. Uydurma eşik vermiyoruz.

Tablo bir ön bakıştır. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Sedirin yayıldığı dağlarda kışlar sert geçer; bildiride yayılış alanlarında en düşük sıcaklığın -30 °C'nin altına düştüğü yazılıdır. Buna karşılık sedir ağaçlandırma sahalarının iklim tipini inceleyen bir çalışma, Toros sedirinin geniş bir iklim aralığını tolere ettiği sonucuna varmıştır.

Rakım için verilen aralık doğal yayılışın aralığıdır; fidan dikeceğiniz yer bu aralıkta olsa bile bakı, toprak derinliği ve tohumun geldiği yükselti sonucu etkiler. Bu yüzden "tohum kaynağı" bölümünü mutlaka okuyun.

Toros sedirinin iklim, rakım ve toprak istekleri (kaynak yanında)
Rakım	Toros Dağları'nda genel olarak 800-2100 m yükseltiler arasında yer alır; bazı yörelerde Finike'de 530 m (bireysel 470 m), Fethiye-Babadağ havzasında 500 m, Antakya yöresinde 600-650 m'ye iner; Bolkar Dağları-Aydos Dağı'nda 2400 m'ye çıkar (Isparta sempozyumu bildirisi)
Kışın en düşük sıcaklık	Yayılış alanlarında en düşük sıcaklık -30 °C'nin altına düşer (Isparta sempozyumu bildirisi; bu değer doğal yayılış alanı için bildirilen ekstrem sıcaklıktır, fidan için değildir)
Yıllık ortalama sıcaklık	Yayılış alanlarında 6-12 °C; Temmuz ortalaması 18-25 °C; Ocak ortalaması 0 ile -5 °C (Isparta sempozyumu bildirisi)
Yıllık yağış	Yıllık ortalama 600-1200 mm; Orta Karadeniz kesimi dışında yazlar genellikle yağışsızdır (Isparta sempozyumu bildirisi)
Toprak	Serin ve derin topraklarda iyi gelişir; gevşek, havalanması ve su geçirgenliği iyi, nötr ya da hafif alkalin balçık ve ince kumlu balçık topraklarda yetişir; kireçtaşı çatlaklarına kadar köklerini sokar; kurak ve kireçli yamaçlarda, kayalar arasında da yetişebilir (OGM Haftanın Ağacı sayfası)
Toprak tepkimesi	Yayılış alanındaki topraklar hafif asit, nötr ya da alkalen tepkime gösterir (Isparta sempozyumu bildirisi)
Kök yapısı	Kazık kök yapar; köklerini ilk vejetasyon döneminde hızla derine uzatır, gövde gelişimi yavaştır; kök sistemini geliştiremediği yerlerde rüzgâra duyarlıdır (OGM Haftanın Ağacı sayfası; Isparta sempozyumu bildirisi)

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Toros Sediri (Cedrus libani) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/toros-sediri · II. Ulusal Akdeniz Orman ve Çevre Sempozyumu (22-24 Ekim 2014, Isparta) · Toros Sedirinin Ekolojisi, Doğal Gençleştirilmesi ve Bu Türle Karstik Alan Ağaçlandırmaları (bildiri) · https://ormanweb.isparta.edu.tr/ormanvecevre/belgeler/bildiriler/AA-1.pdf · Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi · Cilt 18, Sayı 2, 2017, s. 152-161 · Türkiye'deki Toros sediri (Cedrus libani A. Rich.) ağaçlandırma sahalarının iklim tipi açısından değerlendirilmesi · https://dergipark.org.tr/tr/pub/artvinofd/article/305038

Tohum kaynağı: fidanın geldiği yükselti neden önemli?

Sedirde fidanın tohumunun nereden geldiği önemlidir. Isparta sempozyumu bildirisi şu genel kuralı verir: ekimlerde aynı bakı ve yükseltiden (artı eksi 150-200 m) sağlanacak yerel tohum kullanılmalıdır. Yerel tohum bulunamazsa Toros sediri tohum hasat ve transfer sınırları dikkate alınarak tohum temin edilmelidir.

Bildirinin ikinci kuralı daha sıkıdır: sedir yayılışının alpin (üst) ve alt sınırında kullanılacak tohum artı eksi 50 m, hatta daha dar sınırlar içinde toplanmalıdır. Yani 2000 m'nin üstünde dikim yapacaksanız fidanın tohumu da o kuşaktan gelmelidir.

Sedir tohum hasat ve transfer bölgelerinin ayrıntısı OGM'nin ayrı bir yayınındadır (1987 tarihli sedir tohum transfer rejiyonlaması); bu rehber o yayını okuyamadığı için bölge sayılarını yazmıyor. Bu konuda il orman müdürlüğüne ya da OGM'nin Doğu Akdeniz ve Batı Akdeniz araştırma müdürlüklerine sorun.

Satın alırken şu sorular önemlidir: fidanın tohumu hangi dağdan, hangi yükseltiden, hangi bakıdan toplandı? Satıcı bu sorulara cevap veremiyorsa fidanı almayın. Orman Bitkisi Tohumlukları Yönetmeliği'ne göre orman bitki pasaportunda kayıt numarası, transfer bölgesi kodu ve orijin bilgisi yer alır; fidan satışında pasaportun nasıl uygulandığı il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Kaynak: II. Ulusal Akdeniz Orman ve Çevre Sempozyumu (22-24 Ekim 2014, Isparta) · Toros Sedirinin Ekolojisi, Doğal Gençleştirilmesi ve Bu Türle Karstik Alan Ağaçlandırmaları (bildiri) · https://ormanweb.isparta.edu.tr/ormanvecevre/belgeler/bildiriler/AA-1.pdf · T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm

Tüplü fidan mı, çıplak köklü fidan mı?

Sedir fidanı seçerken en kritik karar kök durumudur. Isparta bildirisi Antalya-Elmalı'daki bir araştırma ormanında yapılan denemeyi anlatır: Kasım ayında yapılan dikimde, 1+2 ve 1+1 yaşlı tüplü fidanlarda tutma başarısı sırasıyla yüzde 82 ve yüzde 74 olmuştur. 2+0, 2+1 ve 1+0 yaşlı tüplü fidanlarda yüzde 70, yüzde 55 ve yüzde 51 düzeyinde başarı alınmıştır. Buna karşılık 2+0 ve 1+1 yaşlı çıplak köklü fidanlarda tutma yalnızca yüzde 25 ve yüzde 11 olmuştur.

Yaş gösterimi şöyle okunur: 1+2, fidanın önce tohum yatağında 1 yıl, sonra yer değiştirilerek 2 yıl daha büyütüldüğü anlamına gelir; 2+0 ise yer değiştirmeden 2 yıl büyütülmüş fidandır. Bildiri bu sonuçlardan hareketle karstik alanlarda sedirle yapılan ağaçlandırmalarda tüplü fidan kullanımının zorunlu olduğunu yazar.

Aynı bildiri, sedirin doğal yayılış alanı içinde daha nemli, derin topraklı, makineli toprak işlemeye uygun alanlarda fidanlık koşullarına göre 1+0 ya da 2+0 yaşlı çıplak köklü fidanın da kullanılabileceğini yazar. Karstik ve çıplak arazide başarıyı güvenceye almak için tüplü fidan kullanılmalıdır. Bu sonuçlar tek bir araştırma ormanındaki denemedir; kendi arazinizde il orman müdürlüğünün görüşünü alın.

Elmalı denemesinde fidan türüne göre tutma başarısı (Isparta sempozyumu bildirisi)
1+2 yaşlı tüplü	Yüzde 82
1+1 yaşlı tüplü	Yüzde 74
2+0 yaşlı tüplü	Yüzde 70
2+1 yaşlı tüplü	Yüzde 55
1+0 yaşlı tüplü	Yüzde 51
2+0 yaşlı çıplak köklü	Yüzde 25
1+1 yaşlı çıplak köklü	Yüzde 11

Sedir fidanı nasıl üretilir?

Sedir fidanı tohumla üretilir ve fidanlıkta 1-2 yıl büyütülür. Okuduğumuz kaynaklarda fidanlık takvimi ve fidan boyu ölçüsü bulunamadı; bunun için il orman müdürlüğüne ya da OGM fidanlık müdürlüğüne sorun.

Orman fidanı üretimi yetkilendirmeye bağlıdır. Orman Bitkisi Tohumlukları Yönetmeliği'ne göre fidan üreticisi olmak isteyenler vergi levhası, ticaret sicili, meslek mensubu çalıştırıldığına dair belge ve arazi sahipliği ya da en az beş yıllık kira sözleşmesi sunar; açık köklü üretim için en az 2,0 dekar, sera üretimi için en az 200 metrekare alan aranır. Kayıtlı üretici yılda en az bir kez denetlenir ve kayıtlarını beş yıl saklar.

Ağaçlandırma Yönetmeliği, özel orman fidanlığı kuracakların kayıt sertifikası almasını ister (madde 19). Satıcıdan bu belgeyi isteyin. Belgenin doğrulanması için il orman müdürlüğüne başvurun.

İyi sedir fidanı nasıl seçilir?

Orman fidanı için okuduğumuz kaynaklarda meyve fidanındaki gibi asgari çap ve boy ölçüsü bulamadık; bu yüzden rakam vermiyoruz. Yaş ve boy ölçüsü için il orman müdürlüğüne sorun.

En önemli ölçütler, arazinize göre doğru fidan türü (tüplü ya da çıplak köklü) ve tohum kaynağıdır. Kayalık ve toprağı az yerler için tüplü fidan, derin topraklı ve makineyle işlenebilir yerler için çıplak köklü fidan da olabilir, ama bu tek denemeye dayanan bir bulgudur.

Tohumun toplandığı dağı, yükseltiyi ve bakıyı satıcıdan yazılı isteyin; dikim yerinizle artı eksi 150-200 m ölçüsünü karşılaştırın.
Fidan dik, ibreleri canlı yeşil olmalı; kuruyan ya da sararan ibreli fidan almayın.
Tüplü fidanda kök topağı dağılmamış, kökler tüpün dibinde dönmemiş olmalı.
Bir partideki fidanların boyu birbirine yakın olmalı; çok karışık parti ayıklanmamış demektir.
Üretici kayıt belgesi ve fatura isteyin; belgesiz satıcıdan almayın.

Sedir fidanı nereye, ne zaman dikilir?

Isparta bildirisi, eğimli karstik alanlarda teras ya da kesik teras yapılmasını önerir. Antalya-Elmalı denemesi Kasım ayında dikilmiş ve tutma sonuçları yukarıdaki tabloda verilmiştir. Kendi bölgeniz için dikim tarihini il orman müdürlüğüne sorun; toprak donluyken dikim yapılmaz.

Bildiriye göre derin topraklı karstik alanlarda toprağı mümkün olduğu kadar derin işlemek, yüzeysel toprak işlemeyle kapilariteyi kırmak ve fidanın suyuna ortak olacak canlı örtüyü alandan uzaklaştırmak gerekir. Eğimli alanlarda teras ya da kesik teras yapılır; ekosistemin bozulma tehlikesi olan yerlerde makineli derin toprak işleme yapılmamalıdır.

Sedir kazık kök yapar ve ilk yıl kökünü hızla derine uzatır. Bu yüzden toprak sığsa da çatlaklı ana kayanın derinlere inen çatlakları köke yer açabilir; bildiri çatlak sistemlerinin verimlilikte büyük önem taşıdığını yazar. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın.

Belge, izin ve mevzuat: dikmeden önce ne gerekir?

Sedir fidanı meyve fidanı yönetmeliklerinin kapsamına girmez. Orman ağaçlarının tohum ve fidan işleri Orman Genel Müdürlüğü'nün yetkisindedir ve Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği ile düzenlenir. Bu rehberde okunan metin 31 Ekim 2020 tarihli, 31290 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; güncel durum il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Yönetmeliğin kapsamında kendi ihtiyacı için üretim yapan ve ticari amaç gütmeyenler yoktur. Sertifikasız tohumlukların üretim ve ticarette kullanılması yasaktır. Tohumlukların hareketinde orman bitki pasaportu bulundurulur. Fidanın bu kapsamda sayılıp sayılmadığı ve satışta hangi belgenin verileceği okunamadı; il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Dikim izni konusunda Ağaçlandırma Yönetmeliği şunları yazar: gerçek ve tüzel kişiler kendilerine ait taşınmazlarda özel ağaçlandırma yapabilir; saha tek parsel ya da bitişik parsellerin toplamı olarak en az 0,5 hektar olmalıdır (madde 10). Devlet ormanlarında başvurular Nisan ve Eylül aylarında iki dönem hâlinde alınır (madde 11). Hazine arazilerinde işlemler Milli Emlak mevzuatına göre yürür (madde 9).

Mera, tarla ya da orman dışı kendi arazinize dikim izni gerekip gerekmediği ve hibe şartları bu rehberde okunan metinlerde net değildir. Bu konularda il orman müdürlüğünden teyit edin; okumadığımız bir hükmü yazmıyoruz. Doğal sedir ormanından tohum toplama için hangi iznin arandığı okunamadı; il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler şunlardır: fidanın yaşı ve boyu, tüplü ya da çıplak köklü oluşu, tohum kaynağı, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve mevsim.

Orman fidanı almanın iki yolu vardır: OGM fidanlıkları ve belgeli özel fidanlıklar. Ağaçlandırma Yönetmeliği OGM'nin boylu ve formlu fidan ihtiyacını karşılamak için fidanlık kurduğunu ya da kurdurduğunu yazar (madde 5). OGM fidanlığından fidan temin şartları ve ücreti il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Satın alırken fatura, üretici belgesi ve tohum kaynağı bilgisini isteyin. Nakliyede asıl risk köklerin kurumasıdır; tüplü fidan tüpünden çıkarılmadan, ayakta ve gölgede taşınmalıdır. Aldığınız gün dikemeyecekseniz tüpleri gölgede ve nemli tutun.

İlan verirken ya da fidan ararken tür, tohum kaynağı dağı ve yükseltisi, fidan yaşı, tüplü ya da çıplak köklü oluşu, adet ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm · T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm · II. Ulusal Akdeniz Orman ve Çevre Sempozyumu (22-24 Ekim 2014, Isparta) · Toros Sedirinin Ekolojisi, Doğal Gençleştirilmesi ve Bu Türle Karstik Alan Ağaçlandırmaları (bildiri) · https://ormanweb.isparta.edu.tr/ormanvecevre/belgeler/bildiriler/AA-1.pdf

Sık sorulan sorular

Sedir hangi rakımda yetişir?

Isparta sempozyumu bildirisine göre Toros sediri Toros Dağları'nda genel olarak 800-2100 m yükseltiler arasında yer alır. Bazı yörelerde 470-650 m'ye iner, Bolkar-Aydos Dağı'nda 2400 m'ye çıkar. Dikmeden önce köyünüzün rakımına bakın.

Sedir kaç dereceye kadar soğuğa dayanır?

Bildiriye göre sedirin yayıldığı yerlerde Ocak ayı ortalaması 0 ile -5 °C arasındadır ve en düşük sıcaklık -30 °C'nin altına düşer. Bu doğal yayılış alanının iklimidir, fidanın dayanımı için sınır değildir. Köyünüzün don takvimini il tarım ve orman müdürlüğünden öğrenin.

Sedir fidanı tüplü mü çıplak köklü mü alınmalı?

Bildiriye göre kayalık karstik alanlarda tüplü fidan zorunludur; çıplak köklü fidanla tutma yalnızca yüzde 11-25, tüplü fidanla yüzde 51-82 çıkmıştır. Derin topraklı, makineyle işlenebilir alanlarda 1+0 ya da 2+0 çıplak köklü fidan da kullanılabilir. Bu, tek araştırma ormanındaki bir denemedir.

1+2, 2+0 gibi fidan yaşları ne demek?

İlk sayı fidanın tohum yatağında geçirdiği yılı, ikinci sayı yer değiştirdikten sonra geçirdiği yılı gösterir. Örneğin 1+2, bir yıl yatakta, iki yıl yer değiştirmiş fidanda büyümüştür; 2+0 yer değiştirmeden iki yıl büyümüştür. Bildirideki denemede en yüksek tutma 1+2 yaşlı tüplü fidanda çıkmıştır.

Sedir fidanının tohumu nereden gelmeli?

Bildirinin genel kuralı: aynı bakı ve yükseltiden (artı eksi 150-200 m) yerel tohum; yayılışın alpin ve alt sınırında artı eksi 50 m, hatta daha dar sınır. Yerel tohum yoksa Toros sediri tohum hasat ve transfer sınırlarına uyulur. Fidan alırken tohumun nereden toplandığını sorun.

Sedir hangi toprakta yetişir?

OGM sayfasına göre serin ve derin topraklarda iyi gelişir; gevşek, havalanması ve su geçirgenliği iyi, nötr ya da hafif alkalin balçık ve ince kumlu balçık topraklarda yetişir. Kireçtaşı çatlaklarına kadar köklerini sokar, kurak ve kireçli yamaçlarda da yetişebilir.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Toros Sediri (Cedrus libani) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/toros-sediri

Sedir ne kadar yavaş büyür?

Bildiriye göre sedir fidanı ilk vejetasyon döneminde kökünü hızla derine uzatır, gövde gelişimi yavaştır. Karstik alanlarda gövde gelişimi genellikle 4-6 yıldan sonra, iyi kök gelişimini izleyen yıllarda hızlanır. Verimli ve yoğun bakımlı yerlerde fidanlar erken yaşta hızlı gelişebilir.

Kendi tarlama sedir dikmek için izin almam gerekir mi?

Ağaçlandırma Yönetmeliği, gerçek ve tüzel kişilerin kendi taşınmazlarında özel ağaçlandırma yapabileceğini, sahanın en az 0,5 hektar olması gerektiğini yazar (madde 10). Tarla ya da mera niteliğindeki arazide ayrıca izin gerekip gerekmediği il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm

Orman fidanı satan kişinin hangi belgesi olmalı?

Orman Bitkisi Tohumlukları Yönetmeliği fidan üreticisinin yetkilendirilmesini, kayıtlı üreticinin yılda en az bir kez denetlenmesini ve kayıtlarını beş yıl saklamasını ister. Ağaçlandırma Yönetmeliği özel orman fidanlığı kuracakların kayıt sertifikası almasını yazar. Satıcıdan belgesini isteyin; doğrulama için il orman müdürlüğüne başvurun.