Kızılçam Fidanı

Kızılçam nedir, hangi amaçla dikilir?

Kızılçam (Pinus brutia), Akdeniz ikliminin belirgin olduğu bölgelerin çamıdır. Orman Genel Müdürlüğü (OGM) sayfasına göre sıcaklık isteği fazla bir türdür; kışları ılıman, yazları sıcak ve kurak olan yerlerde yetişir ve Akdeniz ikliminin belirgin olduğu mikroklima bölgelerinde küçük adacıklar hâlinde bulunur. Ağaç 20-25 metre boya ve 60 santimetreye kadar çapa ulaşabilir.

Odunu kolay işlendiği için yapı malzemesi, mobilya ve ambalaj sanayisinde kullanılır. OGM sayfası, reçinesinden yararlanılan tek çam türünün kızılçam olduğunu yazar. Kızılçam meyve ağacı değildir; ağaçlandırma, erozyon önleme ve orman tesisi türüdür.

Fidan almadan önce amacınızı netleştirin. Orman tesisi, kenarlık, koruma şeridi ya da kendi arazinizde ağaçlandırma, hangi belgeyi ve hangi izni isteyeceğinizi değiştirir. Kızılçam kışı soğuk geçen yerlerde sorun çıkarabilir; bu yüzden dikmeden önce köyünüzün iklim durumunu kontrol edin.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Kızılçam (Pinus brutia) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/kizilcam

Kızılçam nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Aşağıdaki tablodaki her değer yanında yazan kaynaktan alınmıştır. Kaynaklarda bulunmayan değerler (yıllık ortalama sıcaklık aralığı, yağış eşiği, ilk ürün yılı, dekar verimi, soğuklama saati) tabloya konmadı. Kızılçam meyve ağacı olmadığı için soğuklama ve ürün yılı ölçütü bu türe uymaz. Uydurma eşik vermiyoruz.

Tablo bir ön bakıştır. Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Kızılçam donlara karşı hassas bir türdür; OGM sayfası bunu açıkça yazar ama sayısal eşik vermez. Sayısal veri, bir ağaç ıslahı denemesinden gelir: Ankara ve Antalya'daki orijin deneme alanlarından alınan bir yaşlı sürgünler laboratuvarda farklı derecelere kadar dondurulmuş, hücre zarı hasarının -15 ile -17,5 °C arasında başladığı, -20 °C'de ölümcül hasar görüldüğü saptanmıştır.

Aynı çalışmada orijinler arasında soğuğa dayanım farkı önemli bulunmuştur. Yani kızılçam fidanının hangi bölgeden geldiği, kışa dayanımını etkiler. Antalya'da kurulu denemede Samsun-Bafra ve Burdur-Gölhisar kökenleri öteki orijinlerden daha dayanıklı çıkmıştır. Büyük Menderes çevresinde yapılan bir model çalışması da kızılçamın düşük ve orta yükseltilerde daha yüksek uygunluk gösterdiğini bildirir.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Kızılçam (Pinus brutia) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/kizilcam · Turkish Journal of Forestry (Ormancılık Araştırma Dergisi) · Cilt 20, Sayı 4, 2019, s. 290-296 · Ankara ve Antalya kızılçam (Pinus brutia Ten.) orijin deneme sahalarında bazı orijinlerin dona dayanıklılıklarının belirlenmesi · https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjf/article/582462 · Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi · Cilt 13, 2026 · Kızılçam (Pinus brutia Ten.) meşcerelerinin ekolojik ve mevcut durumunun değerlendirilmesi · https://dergipark.org.tr/tr/pub/ajfr/article/1943696

Don ve fidanın geldiği yer: neden önemli?

Orman ağaçlarında fidanın tohumunun nereden geldiği, ağacın o yerde tutup tutmayacağını belirler. Ankara ve Antalya'da kurulan orijin denemesi bunu kızılçam için gösterir: aynı türün farklı yerlerden gelen fidanları soğuğa farklı dayanır. Çalışmada Ankara'daki denemede Burdur-Gölhisar, Antalya-Kaş ve Kıbrıs-Güzelyurt kökenleri öteki orijinlerden daha dayanıklı çıkmıştır.

Çalışmada ayrıca bazı orijinlerin Ankara'da toplanan sürgünlerinin Antalya'dakine göre daha dayanıklı olduğu saptanmıştır. Yazarlar bunu bitkinin ortama uyum yeteneğine bağlamıştır. Bu bulgu, kızılçamı soğuk bir yere dikmenin olabileceği anlamına gelmez; yalnızca fidan kaynağının önemini gösterir. Kendi köyünüz için karar vermeden önce il orman müdürlüğüne danışın.

Okuduğumuz kaynaklarda kızılçam için tohum nakli bölgeleri ve yükselti kademeleri bulunamadı; bu yüzden yazmıyoruz. Orman Bitkisi Tohumlukları Yönetmeliği, orman bitki pasaportunda kayıt numarası, transfer bölgesi kodu ve orijin bilgisinin yer aldığını yazar, il müdürlüğü pasaportun geçerli olduğu bölgeleri belirler (madde 25). Fidan alırken tohumun nereden toplandığını sorun, dikim yerinizin hangi transfer bölgesine girdiğini il orman müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: Turkish Journal of Forestry (Ormancılık Araştırma Dergisi) · Cilt 20, Sayı 4, 2019, s. 290-296 · Ankara ve Antalya kızılçam (Pinus brutia Ten.) orijin deneme sahalarında bazı orijinlerin dona dayanıklılıklarının belirlenmesi · https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjf/article/582462 · T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm

Kızılçam fidanı nasıl üretilir?

Kızılçam fidanı tohumla üretilir; kozalaktan çıkarılan tohum fidanlıkta ekilir. Okuduğumuz kaynaklarda kızılçam için fidanlık takvimi ve fidan yaşı ölçüsü bulunamadı; bunun için il orman müdürlüğüne ya da OGM fidanlık müdürlüğüne sorun.

Orman fidanı üretimi yetkilendirmeye bağlıdır. Orman Bitkisi Tohumlukları Yönetmeliği'ne göre fidan üreticisi olmak isteyenler vergi levhası, ticaret sicili, meslek mensubu çalıştırıldığına dair belge ve arazi sahipliği ya da en az beş yıllık kira sözleşmesi sunar. Açık köklü üretim için en az 2,0 dekar, sera üretimi için en az 200 metrekare alan aranır. Kayıtlı üretici yılda en az bir kez denetlenir ve üretim, analiz ve satış kayıtlarını beş yıl saklar.

Ağaçlandırma Yönetmeliği, özel orman fidanlığı kuracakların kayıt sertifikası almasını ister (madde 19). Satıcıdan bu belgeyi isteyin. Belgenin doğrulanması için il orman müdürlüğüne başvurun.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm

İyi kızılçam fidanı nasıl seçilir?

Orman fidanı için okuduğumuz kaynaklarda meyve fidanındaki gibi asgari çap ve boy ölçüsü bulamadık; bu yüzden rakam vermiyoruz. Yaş ve boy ölçüsü için il orman müdürlüğüne sorun.

En önemli ölçüt kökendir. Köyünüz soğuk geçen bir yerdeyse, soğuğa daha dayanıklı kökenlerden fidan aramak gerekir; satıcıdan tohumun hangi yerden toplandığını yazılı isteyin.

• Tohumun toplandığı bölgeyi ve yükseltiyi satıcıdan yazılı isteyin; dikim yerinizin soğuk durumuyla karşılaştırın.
• Fidan dik, ibreleri canlı yeşil olmalı; sararan, kuruyan ya da kahverengileşen ibreli fidan almayın.
• Torbalı fidanda kök topağı dağılmamış olmalı, kökler torbanın dibinde dönmemiş olmalı.
• Bir partideki fidanların boyu birbirine yakın olmalı; çok karışık parti ayıklanmamış demektir.
• Üretici kayıt belgesi ve fatura isteyin; belgesiz satıcıdan almayın.

Kaynak: Turkish Journal of Forestry (Ormancılık Araştırma Dergisi) · Cilt 20, Sayı 4, 2019, s. 290-296 · Ankara ve Antalya kızılçam (Pinus brutia Ten.) orijin deneme sahalarında bazı orijinlerin dona dayanıklılıklarının belirlenmesi · https://dergipark.org.tr/tr/pub/tjf/article/582462 · T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm

Kızılçam fidanı nereye, ne zaman dikilir?

Dikim zamanı için okuduğumuz kaynaklarda kızılçama özel bir takvim bulamadık. Orman fidanı dikimi genellikle bitkinin dinlenme döneminde yapılır; bölgenizdeki tarih için il orman müdürlüğüne ya da fidanı aldığınız fidanlığa sorun. Toprak donluyken dikim yapılmaz.

Kızılçam, OGM sayfasına göre zayıf, kayalık, kireçli ya da kumsal topraklarda da yetişir; ama sığ topraklarda fırtınadan zarar görür çünkü derine giden kazık kök yapar. Derin toprak, köke yer verir.

Dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın. Vadi tabanı ve çukur yerler soğuk havayı biriktirir; kızılçam gibi donlara hassas bir tür için bu tür yerler risklidir. Don riski için ilçe tarım ve orman müdürlüğünün kaydına bakın.

Kaynak: Orman Genel Müdürlüğü · Haftanın Ağacı: Kızılçam (Pinus brutia) · https://www.ogm.gov.tr/tr/yararli-bilgiler/haftanin-agaci/kizilcam

Belge, izin ve mevzuat: dikmeden önce ne gerekir?

Kızılçam fidanı meyve fidanı yönetmeliklerinin kapsamına girmez. Orman ağaçlarının tohum ve fidan işleri Orman Genel Müdürlüğü'nün yetkisindedir ve Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği ile düzenlenir. Bu rehberde okunan metin 31 Ekim 2020 tarihli, 31290 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; güncel durum il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Yönetmeliğin kapsamında kendi ihtiyacı için üretim yapan ve ticari amaç gütmeyenler yoktur. Sertifikasız tohumlukların üretim ve ticarette kullanılması yasaktır. Fidanın bu kapsamda sayılıp sayılmadığı, satışta hangi belgenin verileceği okunamadı; il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Dikim izni konusunda Ağaçlandırma Yönetmeliği şunları yazar: gerçek ve tüzel kişiler kendilerine ait taşınmazlarda özel ağaçlandırma yapabilir; saha tek parsel ya da bitişik parsellerin toplamı olarak en az 0,5 hektar olmalıdır (madde 10). Devlet ormanlarında başvurular Nisan ve Eylül aylarında iki dönem hâlinde alınır (madde 11). Hazine arazilerinde işlemler Milli Emlak mevzuatına göre yürür (madde 9).

Mera, tarla ya da orman dışı kendi arazinize dikim izni gerekip gerekmediği ve hibe şartları bu rehberde okunan metinlerde net değildir. Bu konularda il orman müdürlüğünden teyit edin; okumadığımız bir hükmü yazmıyoruz. Ağaçlandırma Yönetmeliği hibe ve kredi esaslarını ayrı bir yönetmeliğe bırakır (madde 24).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler şunlardır: fidanın yaşı ve boyu, torbalı ya da çıplak köklü oluşu, tohum kaynağı, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve mevsim.

Orman fidanı almanın iki yolu vardır: OGM fidanlıkları ve belgeli özel fidanlıklar. Ağaçlandırma Yönetmeliği OGM'nin boylu ve formlu fidan ihtiyacını karşılamak için fidanlık kurduğunu ya da kurdurduğunu yazar (madde 5). OGM fidanlığından fidan temin şartları ve ücreti il orman müdürlüğünden teyit edilir.

Satın alırken fatura, üretici belgesi ve tohum kaynağı bilgisini isteyin. Nakliyede asıl risk köklerin kurumasıdır; fidan örtülü ve nemli taşınmalı, güneşten ve rüzgârdan korunmalıdır.

İlan verirken ya da fidan ararken tür, tohum kaynağı bölgesi, fidan yaşı, adet, kök durumu ve teslim yeri belirtilirse hem alıcı hem satıcı zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Ekim 2019 tarihli ve 30927 sayılı sayı · Ağaçlandırma Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/10/20191023-4.htm · T.C. Resmî Gazete · 31 Ekim 2020 tarihli ve 31290 sayılı sayı · Orman Bitkisi Tohumlukları Piyasasında Yetkilendirme, Denetleme ve Orman Bitki Pasaportu Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/10/20201031-9.htm

Sık sorulan sorular