Zahter Çayı

Zahter nedir?

Zahter, Anadolu'nun güneyinde ve Orta Doğu'da bazı kekiksi kokulu, nane ailesinden (Lamiaceae) yabani otlar için kullanılan addır. Ad, yöreye ve ticarete göre birkaç farklı türü gösterebilir. Bu yüzden zahter diye satılan her partinin aynı bitki olduğu kabul edilmez; hangi bitkinin hangi adla tescil edildiği, tescil belgesindeki ürün tanımında ve şartnamede yazılıdır.

Antep Zahter Çayı (Gaziantep Zahter Çayı), TÜRKPATENT Coğrafi İşaret Veri Tabanı'nda 1110 numarayla Mahreç İşareti olarak Gaziantep için kayıtlıdır. Mahreç İşareti, ürünün belirli bir yöreden gelmesi ve nitelik ya da itibarının o yöreyle bağlantılı olması anlamına gelir. Bu sayfa şartnameyi yeniden yazmaz; tescilli ad ile ilgili ayrıntı için sicil kaydındaki belgeye bakılmalıdır.

Zahter bölgede çay olarak içildiği gibi yemeklik baharat karışımlarında, tuzla karıştırılarak ya da zeytinyağıyla ekmeğe sürülerek de kullanılır. Bu sayfa çay olarak satılan kuru ürünü ele alır.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı; sicil no 1110 (Antep Zahter Çayı / Gaziantep Zahter Çayı, Mahreç İşareti, Gaziantep, ürün grubu: diğer ürünler) · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Zahter ve benzeri kekiksi otlar kuru, taşlı ve güneşli yamaçlarda kendiliğinden yetişir. Gaziantep çevresi bu ürünün tescilli yöresidir. Üretimin yıllara göre miktarı için resmî tablolar kullanılır; bu rehber rakam vermez.

Doğadan toplamada arazinin orman olup olmadığına bakılır. Orman sayılan alanda ürün toplamak için Orman Kanunu (6831) kapsamındaki izin uygulaması gündeme gelir; özel mülkte ve mera arazisinde ise kurallar farklıdır. Toplamadan önce il tarım ve orman müdürlüğüne ve orman işletme müdürlüğüne sorun. Otun kökünden sökülmesi bitkinin yok olmasına yol açar; üstten kesme, kök ve çalıyı yerinde bırakma uygun toplama biçimidir.

Bitki çiçeklenme dönemine yakın, kuru bir günde ve çiy kalktıktan sonra toplanır. Yol kenarı, otlatılan mera ve yerleşim yakını toplama için uygun değildir: hayvan gübresi, toz ve egzoz bulaşabilir. Kesilen dallar küçük demetler yapılıp gölgede, havadar yerde ve toprağa değmeyen yüzeyde kurutulur. Güneşte kuruyan zahter rengini ve kokusunu kaybeder. Kuruyunca yapraklar ve çiçekler elde ufalanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Zahter çayı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Coğrafi işaretli ürün söz konusu olduğunda kalite ölçütleri tescil şartnamesinde yazılıdır ve uygunluk, denetim kuruluşunun kontrolüne bağlıdır. Genel ticari ölçütler aşağıdadır.

• Tür doğruluğu: satıcı bitkiyi doğru adlandırmış; başka bitki karışmamıştır.
• Renk: yapraklar donuk yeşil-gri tonda; kahverengiye dönmüş parti yaşlı ya da nemli kurumuştur.
• Koku: kendine özgü, yoğun kekiksi koku; küf ve rutubet kokusu yok.
• Temizlik: toprak, taş, kalın sap, böcek ve başka bitki yok; elenmiş parti.
• Kayıt: toplama yeri (il, ilçe, mevkii), tarihi ve toplama izni ya da arazi sahipliği satıcıdan yazılı alınır.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı; sicil no 1110 (Antep Zahter Çayı / Gaziantep Zahter Çayı, Mahreç İşareti, Gaziantep, ürün grubu: diğer ürünler) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Coğrafi işaret, etiket ve gümrük kodu

Zahter çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı Camellia sinensis çayı değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte uygulanır.

Coğrafi işaretli adın kullanımı ayrıca bir koşula bağlıdır. "Antep Zahter Çayı" ya da "Gaziantep Zahter Çayı" adını ilanda ve etikette kullanmak isteyen üretici, tescil şartnamesine uygun üretim yapmalı ve gerekli kontrol sürecinden geçmelidir. Şartnameye uymayan, başka yörenin ürününü bu adla satmak yanıltıcı kullanım sayılır ve hukuki sorumluluk doğurur. Emin değilseniz yalnız "zahter" ya da "zahter çayı" yazın ve yöre adını koymayın.

Etikette ürün adı, kullanılan bitki kısmı, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: TÜRKPATENT · Coğrafi İşaret Veri Tabanı; sicil no 1110 (Antep Zahter Çayı / Gaziantep Zahter Çayı, Mahreç İşareti, Gaziantep, ürün grubu: diğer ürünler) · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Zahter kuru olarak çuvalda, kraft torba ve kavanozda, çay olarak süzen poşet ve kutuda satılır. Fiyatı satıcı belirler; yaprak rengi, koku, tür doğruluğu, toplama kaydı, varsa coğrafi işaret kullanım hakkı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: koku uçucudur; ürün hava almayan kapta, serin, kuru ve ışıksız yerde tutulur. Keskin kokulu ürünlerin yanında depolanmaz.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün satan mağazalar, restoranlar, kahvaltı ve mezecilik yapan işletmeler, toptan gıda satıcıları ve ihracatçılardır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Yöre adı kullanmadan önce

Antep Zahter Çayı adını kullanmak isteyen üretici, öncelikle tescil kaydındaki ürün tanımını ve şartnameyi inceler, üretim yerinin tescilli sınırlar içinde olup olmadığına bakar. Sonrasında şartnamede tarif edilen kontrol ve belgelendirme sürecinin kimde olduğunu öğrenir; bu bilgi için il tarım ve orman müdürlüğü ile TÜRKPATENT kaydı birlikte kullanılır.

Henüz bu süreçten geçmemiş üretici ürününü yalnız "zahter çayı" ya da "kekiksi bitki çayı" gibi yöre adı içermeyen biçimde satar. Ambalajda yöre fotoğrafı ya da tescilli adı çağrıştıran ifade kullanmak da yanıltıcı olabilir.

Zahter satan küçük üretici yerel zabıtadan ya da ilçe tarım müdürlüğünden hangi pazar ve tezgâhlarda doğrudan satışa izin verildiğini öğrenir. Paketli ve etiketli ürün satışı ile dökme satışın şartları farklıdır; dökme satışta hijyen kuralları ayrıca aranır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular