Yarpuz Çayı

Yarpuz nedir, hangi bitkilere denir?

Yarpuz, Lamiaceae (ballıbabagiller) familyasından Mentha cinsine giren, nane akrabası otsu bitkilere halk arasında verilen addır. Yurdumuzda yarpuz denince çoğu yerde Mentha pulegium L. akla gelir; bazı yörelerde ise Mentha longifolia gibi başka nane türlerine de yarpuz denir. Adın yöreden yöreye kayması, alıcıyla satıcı arasında yanlış anlamaya yol açar.

Bu yüzden ilanda "yarpuz" yazmak yetmez; bilimsel ad (örneğin Mentha pulegium) ve kullanılan kısım (yaprak, çiçekli uç) yazılır. Yarpuz ile klasik nane çayında kullanılan Mentha x piperita, yeşil nane (Mentha spicata) ve su nanesi birbirinden farklı ürünlerdir; listede nane çayı ayrı bir rehberdir.

Bitki küçük yapraklı, yer yer yatık, mor-pembe çiçekli ve çok kokulu bir nemli yer otudur. Çay için çiçeklenme döneminde kesilen yaprak ve çiçekli uçlar kullanılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Yarpuz nemli çayır, dere ve gölet kıyısı, sulak tarla kenarı ve yağmurla su toplayan çukurluklarda kendiliğinden yetişir. Ticari ekimi sınırlıdır; piyasadaki ürün çoğunlukla doğadan ya da küçük bahçelerden gelir. Bitki su kenarını sevdiği için toplama yerinin suyu önem taşır.

Atık su akan dere, tarım ilacı akıntısı olan kanal ve hayvanların su içtiği çukur kıyısı gıda için uygun değildir. Temiz akarsu kıyısı ya da bahçe tercih edilir. Toplama, çiçeklenme döneminde, çiy kalktıktan sonra, kuru bir günde makasla yapılır.

Kesilen dallar küçük demetler hâlinde gölgede ve havadar yerde, toprağa değmeyen yüzeyde kurutulur. Güneşte doğrudan kurutma rengi soldurur ve uçucu kokuyu azaltır. Kuruyunca yapraklar ufalanır, renk koyu yeşil olur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Yarpuz için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur; ticarette gözle, kokuyla ve tadarak değerlendirme yapılır. Kurumsal alıcı ayrıca analiz raporu ister.

• Tür belgesi: satıcı bilimsel adı yazar; Mentha pulegium ile diğer nane türleri karışmamıştır.
• Renk: koyu yeşil, canlı; kahverengi ve sararmış yaprak yaşlı ya da nemli kurumuştur.
• Koku: bitkiye özgü keskin nane kokusu; küf ve rutubet kokusu yok.
• Kısım: yaprak ve çiçekli uç oranı yüksek; kalın sap oranı düşük.
• Temizlik: toprak, taş, böcek ve başka bitki kalıntısı yok; elenmiş parti.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Yarpuz çayı Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı Camellia sinensis çayı değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte uygulanır.

Yarpuzun uçucu yağında pulegon adlı bir bileşen bulunduğu bilinir; bu bileşen nedeniyle yarpuz yağı çay yaprağından ayrı bir ürün olarak değerlendirilmelidir. Bu sayfa kuru yaprağın çay olarak satışını anlatır; yağ, konsantre ve ekstrakt satışı için il tarım ve orman müdürlüğünden ayrıca görüş alınmadan ilan açılmaz.

Etikette ürün adı (yarpuz, mümkünse bilimsel ad), kullanılan kısım, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Yarpuz kuru olarak çuvalda, kraft torba ve kavanozda, çay olarak süzen poşet ve kutuda satılır. Fiyatı satıcı belirler; tür doğruluğu, yaprak rengi, koku, çiçekli uç oranı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: koku uçucudur; hava almayan kapta, serin, kuru ve ışıksız yerde tutulur. Nane akrabası bitkiler kokuyu yan partilere geçirir; yarpuzu diğer aromatik ürünlerden ayrı depolayın.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyenler, toptan gıda satıcıları, restoran ve kafeler. Yarpuz bazı yörelerde yemeklere de katıldığı için yerel esnaf ve pazarlarda doğrudan satış da yaygındır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Tüketiciye not

Bu sayfa bilgi içindir; yarpuzun vücuda etkisi hakkında hüküm kurmaz. Hamileyseniz, emziriyorsanız, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da çocuğa verecekseniz yarpuz çayını düzenli içmeden önce hekime ya da eczacıya sorun. Yarpuz yağını ya da konsantresini çay gibi içmeyin; ambalajdaki kullanım bilgisi çay yaprağı için hazırlanmıştır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Su kenarı bitkisinin kurutulması

Yarpuz nemli yerde yetiştiği için taze dalı fazla su taşır; toplandıktan sonra hemen sepetten çıkarılıp serilmezse çürümeye başlar. Kurutmaya başlamadan önce dallar sallanarak yüzeydeki suyu ve toprağı bırakır; yıkamak gerekiyorsa dallar bol temiz suyla çalkalanır ve tamamen kurulanır.

Kurutma sırasında bitki arada çevrilir. Yapraklar elde kırılacak kadar kuruduğunda kaba saplar ayrılır ve yapraklar kapalı kaba konur. Yarpuz yağlı aromatik yapıdadır; kuruma bitmeden paketlenen parti kısa sürede ter atar ve kokusu bozulur.

Yarpuzu başka nane türleriyle harmanlayan paketleyici, karışımın içindekiler listesinde her türün adını yazar. Yarpuzu "nane çayı" diye sunmak ya da nane çayını "yarpuz" diye satmak alıcıyı yanıltır ve şikâyet nedenidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular