Kayısı Fidanı

Kayısı fidanı nedir, neden don önce gelir?

Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü kılavuzu en başa bir uyarı koyar: kayısı, ılıman iklim meyveleri içinde en erken çiçek açanlardan biridir ve yetiştiriciliğin en önemli sorunu ilkbahar geç donlarıdır. Kılavuz, ilkbahar geç don riski olan bölgelerde kayısı yetiştiriciliğinin yapılmamasını önerir.

Aynı kaynağa göre dünya kayısı üretimi 2019 verilerine göre yaklaşık 4 milyon ton, Türkiye 846 bin tonla birinci sıradadır. Yoğun yetiştiricilik başta Malatya (yüzde 50) olmak üzere Elazığ, Erzincan, Sivas, Kahramanmaraş, Mersin'in Mut ilçesi, Antalya, Hatay, Kars ve Iğdır yörelerindedir. Isparta'da Yalvaç ve Senirkent ilçelerinde de önemli miktarda sofralık kayısı yetiştirilir.

Kayısı taze tüketildiği kadar kurutularak ve işlenerek de değerlendirilir; hasat dönemi kısa, taze meyve çabuk bozulur. Kılavuz kurutmalık çeşitlerin sofralık ve turfanda çeşitlere göre daha uzun soğuklama ister dediğini de yazar. Yani fidan alırken amacınızı baştan bilmelisiniz: sofralık mı, kurutmalık mı.

Fidan, bir anaç üzerine çeşidin gözünün aşılanmasıyla üretilir. Kılavuza göre kayısı fidanı üretiminde en yaygın yöntem aşı ile çoğaltmadır; bu yöntem kolaydır ve ucuzdur.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

İklim, toprak, don önlemi ve soğuklama

Kılavuza göre kayısı kışları nispeten soğuk, yazları sıcak bölgelerde yetişir. Hava nemi çok düşükse fazla meyve dökülür; nem ve yağış fazlaysa çil ve monilya gibi hastalıklar şiddetlenir. Akdeniz ve Ege bölgeleri daha az sıcaklık toplamı isteyen çeşitler ve turfanda kayısı için uygundur.

Kayısı derin, geçirgen, az meyilli, sıcak ve besin maddelerince zengin, tınlı ve hafif kireçli topraklarda iyi gelişir; toprak pH değerinin 6,5 ile 7,5 arasında olması istenir. Nemli, taban suyu yüksek, su tutan killi topraklardan hiç hoşlanmaz; böyle yerlerde zamklanma (gummosis) görülür ve ağaçlar kısa sürede kururlar. Yanlışlıkla kurulmuş bahçelerde taban suyu için drenaj hendekleri açılmalıdır.

Kılavuz don zararını azaltmak için şunları sayar: donlara dayanıklı, geç çiçek açan ve kış dinlenmesi uzun çeşitler seçmek; don riskli yerde ağaçları yüksekten taçlandırmak; aşırı ve geç sulamadan, zamansız ve fazla azotlu gübrelemeden kaçınmak; soğuk havanın biriktiği vadi ve çukur alanları tercih etmemek.

Soğuklama ihtiyacı kış dinlenmesinde 7,2 derecenin altında geçen saatlerin toplamıdır. İhtiyaç karşılanmazsa çiçek tomurcukları dökülür ve yaprak tomurcukları düzensiz uyanır. Bir bölgeden başka bölgeye çeşit götürmeden önce soğuklama ihtiyacının karşılanıp karşılanmayacağı bilinmelidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Anaç seçimi: zerdali çöğürü mü, erik mi?

Eğirdir kılavuzuna göre Türkiye'de kayısıya anaç olarak genellikle zerdali çöğürü kullanılır. Son yıllarda yaygın olarak erik, nadiren şeftali ve badem anaçları da kullanılabilir. Anaç seçiminde iklim ve toprak şartları, hastalık ve zararlılar, ağaç büyüklüğü, verim, meyve kalitesi ve aşı uyuşmazlığı rol oynar.

Zerdali çöğürü anacı verimlidir, meyve kalitesi yüksektir, kültür çeşitleriyle uyuşur; nematod, kireç ve kuraklığa dayanımı bakımından tatmin edicidir. Olumsuz yönü, ağacın ürüne birkaç yıl geç yatması ve taban suyu yüksek ağır topraklarda başarısız olmasıdır.

Taban suyu yüksek ve fazla su tutan killi topraklarda kılavuz erik anaçlarını tavsiye eder. Ancak erik anaçları ile bazı kayısı çeşitleri arasında gecikmiş aşı uyuşmazlığı vardır. Son yıllarda kayısıda Myrobolan 29-C ve Pixy erik klon anaçları yaygın kullanılır.

Fidan alırken anaç adını isteyin. "Kayısı fidanı" demek yetmez; aynı çeşit zerdali üzerinde ya da erik üzerinde farklı toprak isteği gösterir. Anaç adı etikette ve faturada yazmalıdır. Erik anaçlı fidanda çeşidin o anaçla uyuşup uyuşmadığını satıcıya sorun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Çeşit seçimi ve tozlanma

Eğirdir kılavuzu çeşit seçiminde şunlara bakılmasını ister: bölgede daha önce yetiştirilmiş ya da araştırma kuruluşlarınca denenmiş ve önerilmiş çeşitler, pazarda tutulan, depolanabilen ve ihraç edilebilen çeşitler, bölge ekolojisine uyan çeşitler, her yıl düzenli meyve veren (periyodisite göstermeyen) çeşitler. Kapama bahçe tek türle kurulmalıdır.

Kılavuza göre ülkemizde yetiştirilen kurutmalık önemli çeşitler Hacıhaliloğlu, Kabaaşı, Soğancı, Çataloğlu ve Çöloğlu; sofralık çeşitler ise Ninfa, Precoce de Tyrinthe, Hasanbey, Tokaloğlu, Çağataybey, Aprikoz (Iğdır), Şekerpare, Alyanak ve Roksana'dır.

Bazı kayısı çeşitleri kendi çiçek tozuyla döllenmez; kendine kısır ya da yarı uyuşmaz çeşitlerle bahçe kurarken mutlaka dölleyici çeşit dikilmelidir. Dölleyici ile ana çeşit aynı zaman diliminde çiçek açmalıdır. Kılavuz bol çiçek açıp çok az meyve bağlayan bahçelerin sebebinin uygun dölleyici eksikliği olabileceğini yazar. Aprikoz çeşidi kılavuzda kendine kısır olarak anılır.

Hangi çeşidin sizin bölgenizde tutacağını ve hangi dölleyici ile eşleşeceğini fidan almadan önce il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne sorun. Bu karar, fidanın kendisinden daha pahalıya patlar.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

İyi kayısı fidanı nasıl seçilir?

Yönetmeliğin sertifikalandırma için aradığı asgari ölçü, aşılı yumuşak ve sert çekirdekli meyve fidanlarında çapın en az 1 cm, boyun en az 50 cm olmasıdır. Çap aşı yerinin 5 cm üzerinden, boy kök boğazından en üstteki dalın ucuna kadar ölçülür. Kayısı sert çekirdekli gruptadır. Tüplü fidanda, fidan yeterince köklenmiş ve aşılıysa, aşı sürgünü sağlıklı ve en az 20 cm olmalıdır.

Metin aşırı güneş yanığı, donma ve kuruma belirtisi olmamasını, aşı yerinde bağ kalıntısı ve aşırı şişkinlik bulunmamasını, açık köklü fidanda sürmüş göz olmamasını ister. Kökler gelişmiş ve canlı, aşı yeri iyi kaynamış olmalıdır.

Kayısıda özel bir dikkat daha vardır: şarka virüsü (Plum pox). Eğirdir kılavuzu bu hastalığın kayısıda tomurcuk dökülmesine, meyvede halka şeklinde çöküntülere ve tat kaybına yol açtığını, yaprak biti ile taşındığını ve kimyasal mücadelesinin olmadığını yazar. Önlem virüsten arı fidan kullanmak, dayanıklı çeşit ve anaç tercih etmek ve hastalıklı ağaçlardan üretim materyali almamaktır.

• Etikette çeşit adı, anaç adı ve sınıf (sertifikalı ya da standart) yazmalı.
• Aşı yeri düz kaynamış, çatlaksız olmalı; gövdede zamk akıntısı ya da yaralı çökük bulunmamalı.
• Kökler canlı ve nemli; açık köklü fidan hiç kurumamış olmalı.
• Yapraklarda ya da fidan kabuğunda şarka belirtisine benzer leke veya çizgi varsa fidanı almayın, il müdürlüğüne haber verin.
• Parti içinde boy ve kalınlık birbirine yakın olmalı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Meyve Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-4.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Kayısı fidanı ne zaman ve hangi aralıkla dikilir?

Eğirdir kılavuzu fidan dikiminin sonbaharda yaprak dökümünden başlayarak ilkbaharda tomurcuk kabarmasına kadar sürdüğünü yazar. Kışın ılık geçtiği bölgelerde sonbahar dikimi tercih edilmeli, kışı şiddetli soğuk geçen bölgelerde ilkbaharda dikim yapılmalıdır. Arazi derin sürülür, drenaj sorunu varsa kanallar açılır, sulama sistemi dikimden önce hazırlanır.

Fidan dikilirken aşı yeri toprak seviyesinden en az 10 cm yukarıda tutulur. Kök boğazı ve aşı noktası toprağın altına düşerse boğazda arızi kökler oluşur, asıl kökler havasızlıktan çürümeye başlar ve fidan kurur. Fidan dikimden hemen sonra herek ile oynak şekilde bağlanır, can suyu verilir, aşı noktası hâkim rüzgâr yönünün tersine bakmalıdır.

Dikim mesafesi anaca, çeşide, toprağa, iklime ve mekanizasyona göre değişir. Kılavuz sulanabilen derin topraklarda mesafenin susuz, kıraç topraklara göre daha fazla olduğunu yazar. Sık dikimde en yaygın düzen 4,5 × 1,5-2 metredir ve dekara 100-120 fidan düşer. Kare dikim, büyük taç yapan uzun ömürlü ağaçlar için tercih edilir ve toprak işlemesi kolaydır; ilk yıllarda aradaki boşlukta şeftali gibi kısa ömürlü meyve ağaçları dikilerek ara ziraat yapılabilir.

Fidanın taç budaması kılavuzda dikimden önce kök ve taç budaması olarak anılır: yaralı, kırık, birbirine girmiş kökler ayıklanır, uzun kökler dikim çukuruna göre kısaltılır ama aşırı kök budanmaz. Genç ağaçlara goble, doruk dallı ya da değişik doruk dallı şekil verilir. Kayısıda şiddetli budamada ağaç zamk salgılar, bu yüzden kalın dal kesimi birkaç yıla yayılmalıdır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Belge, etiket ve mevzuat: sertifikalı fidan nasıl anlaşılır?

Meyve fidanlarının üretim ve satışı 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Meyve Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği ile düzenlenir. Bu metin 3 Temmuz 2009 tarihli ve 27277 sayılı Resmî Gazete'deki aynı adlı eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Dayanağı 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu'dur. Yönetmelik tür adı saymaz; kayısı, aşılı sert çekirdekli fidanlar için konan ölçülere girer.

Fidan dört sınıfta olur: ön temel, temel, sertifikalı ve standart. Etiket rengi sınıfı gösterir: ön temel için beyaz üzeri mor kuşaklı, temel için beyaz, sertifikalı için mavi, standart için sarı. Etiketlerde karekod bulunur; karekod düzenlemelerinin iki yıl içinde tamamlanması öngörülmüştür, geçişte etikette karekod görünmeyebilir. Güncel uygulama için il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Satıcıdan beklenen, fidan üretici belgesine sahip yetkili üretici ya da tohumluk bayii olmasıdır. Üretici ya da yetkili bayi dışındakilerin pazarlaması ve etiketsiz satış yasaktır. Yönetmelik virüsten arı üretim kademesini de ayrıca tanımlar; kayısı gibi virüse duyarlı türde bu kademeden etiketli fidan sorulabilir. Hangi kademenin kayısıda uygulandığı ekte olduğundan il müdürlüğünden teyit edin.

Sertifika ve etiketler beyanname yılını izleyen yılın sonuna kadar geçerlidir; alıcı bunları bir yıl saklar. Açık köklü fidanda etiket talebi beyanname yılının 31 Aralık gününe, tüplü fidanda izleyen yılın nisan sonuna kadar tamamlanır. Çeşit ve anaç adları meyve ve asma çeşit listesindeki yazımla verilir. Yönetmeliğin ekindeki çizelgeleri okuyamadığımız için ayrıntıyı müdürlükten teyit edin.

Enstitülerin kendi fidan satışları ayrı duyurulabilir. Bu duyurulardaki güncel çeşit, adet ve usulü ilgili enstitüden teyit edin.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Meyve Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-4.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler anaç türü (zerdali ya da erik), çeşit, sofralık mı kurutmalık mı olduğu, fidan yaşı ve boyu, kök durumu, sertifika sınıfı, virüsten arı olup olmadığı, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve mevsimdir.

Satın alırken fatura ve etiketi isteyin. Etikette çeşit ve anaç adı, sınıf ve üretici bilgisi görünmeli. Yönetmelikteki "isme doğruluk", üreticinin etikette yazdığı anaç ve çeşit adını garanti etmesidir; adı etiketle karşılaştırın.

Kayısı ağaçları budama ve nakil yaralarında zamk akıtmaya yatkındır. Açık köklü fidan nemli ve örtülü taşınmalı, güneş ve rüzgârdan korunmalı, kök kuruması önlenmelidir. Aldığınız gün dikemeyecekseniz kökleri nemli toprağa gömün.

İlan verirken tür, çeşit, anaç adı, yaş, adet, kök durumu ve teslim yeri yazılırsa alıcı da satıcı da zaman kazanır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 28 Nisan 2026 tarihli ve 33237 sayılı sayı · Meyve Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-4.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

İlk yıllarda bakım

Eğirdir kılavuzu kayısı bahçesinde kök bölgesinde derin toprak işlemeden kaçınılmasını yazar; damla sulamada kökler yüzeye yakın olacağından sıra arası ve üzerinde derin sürüm yapılmamalıdır. Çiçeklenme ve küçük meyve döneminde yapılan toprak işlemesi kök zararıyla çiçek ve meyve dökümünü artırabilir.

Sulamada taban suyu yüksek, ağır killi topraklarda fazla su verilirse ağaçlar zamk çıkarır, yapraklar küçülür, sararır ve ağaç kurur. Gövdeye su değmemesi için çevresine yalak yapılır. Kılavuz bitkiye gübre ve suyu kontrollü vermenin en iyi yolunun damla sulama olduğunu yazar.

Hastalık olarak çiçek monilyası, yaprakdelen (çil), bakteriyel kanser ve zamklanma, şarka virüsü; zararlı olarak şeftali güvesi anılır. Hastalıklı sürgün ve dalların budanıp araziden uzaklaştırılması, budama makasının dezenfekte edilmesi kültürel önlemler arasındadır. İlaç seçimi ve zamanı için il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ve ziraat mühendisine başvurun; ürün ve kullanım şartı yalnız onlardan alınır.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (Eğirdir) · Kayısı Yetiştiriciliği, yetiştiricilik bilgileri (2022) · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kay%C4%B1s%C4%B1%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf

Sık sorulan sorular