Zencefil Çayı

Zencefil nedir, çayda hangi hâliyle kullanılır?

Baharat Tebliği 2022/7 zencefili Zingiber officinale Roscoe (Zingiberaceae) türüne giren bitkilerin kökseplerini (rizom), 20 mm'den daha uzun, şekilsiz parçalar hâlinde bulunan, kabuğu soyulmuş ya da soyulmamış olarak tekniğine uygun kurutulmuş hâli ve bunların parça veya öğütülmüş hâli olarak tanımlar. Yani çayda kullanılan şey, bitkinin yeraltı gövdesidir; kök sayılır ama botanikte köksaptır.

Çay için üç hâl görülür: kurutulmuş dilim ya da parça, öğütülmüş toz ve taze kök. Tebliğ yalnız kurutulmuş hâli tanımlar. Taze zencefil baharat tebliği kapsamında değil, taze sebze-meyve ve bitki ürünleri grubunda değerlendirilir.

Zencefil çayı genellikle tek başına ya da tarçın, limon kabuğu gibi bileşenlerle karışım olarak satılır. Karışım olduğunda ürün adı ve içindekiler listesi bileşenleri sırayla yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Nerede yetişir, nasıl kurutulur?

Zencefil sıcak ve nemli iklim bitkisidir; Türkiye'de ticari ölçekte yetiştirilmez. Piyasadaki kurutulmuş zencefil ithal edilir. Menşe ülkeyi, ithalat belgesini ve parti analizini tedarikçiden yazılı alın.

Elde etme basamakları: kök sökülür, yıkanır, kabuğu soyulur ya da soyulmadan dilimlenir, sonra kurutulur. Kurutma sırasında kökün nemi düşer ve koku yoğunlaşır. Kurutma kötü yapılırsa renk kararır ve küf riski artar.

Tebliğin hijyen maddesi doğal kurutmada bitkilerin toprakla temas etmemesini, yerden yüksek platformlarda ya da uygun malzemeden yapılmış döşemelerde kurutulmasını ister; sanayi tipi kurutucu da kullanılabilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Kalitede nelere bakılır?

Baharat Tebliği ürünün kendine özgü tat, koku ve renkte olmasını, yabancı tat ve koku almamış olmasını, bozuk tane (parça) içermemesini ve canlı böcek, ölü böcek ya da kalıntı içermemesini ister (madde 5). Öğütülmüş üründe doğal yapısı dışında nişasta, irmik, razmol, kepek ve benzeri dolgu maddeleri bulunamaz.

Dilim ve parça hâlinde alırken düzgün ve temiz kesilmiş, açık renkli parçalar aranır; kararmış, küflü ya da böcek yenikli parça bozuktur. Parçaların tebliğdeki tanıma uygun, şekilsiz ve 20 mm'den uzun olması beklenir. Ek tablolardaki sayısal ölçütler bu çalışmada okunamadı; analiz raporunda tebliğin eklerine göre değerlendirme isteyin.

• Renk: açık sarı-bej; kararmış ya da kahverengi parça bayatlık/ısınma işareti.
• Koku: kendine özgü keskin; küf, rutubet ya da yabancı koku yok.
• Parça: temiz kesilmiş, böcek yeniği ya da kırıntı oranı düşük.
• Toz: dolgu maddesi (nişasta, kepek) katılmamış.
• Menşe ve hasat yılı satıcıdan yazılı alınmalı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Zencefil Baharat Tebliği'nin madde 4 listesinde tanımlıdır. Bitki çaylarına özgü ayrı bir tebliğ bu çalışmada bulunamadı; zencefil çayı olarak satışta Baharat Tebliği'nin ürün özellikleri, etiket yönetmeliği, hijyen yönetmeliği ve bulaşan ile pestisit mevzuatı birlikte uygulanır. Tebliğ ambalajsız arz edilen ürünlere ayrıca Ek-5 hijyen kurallarını getirir.

Etikette ürün adı, içindekiler, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, işletme bilgisi ve parti numarası yer alır. Karışımsa her bileşen sırayla yazılır. Etikete zencefilin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz.

Gümrük tarife cetvelinde zencefil 0910 pozisyonunun altındadır (zencefil, safran, zerdeçal ve benzeri baharatlar). Alt kod hâline (kurutulmuş dilim, toz) göre değişir; kesin kodu gümrük müşavirinden parti bazında alın. Tebliğe aykırılıkta 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı uygulanır.

Zencefil çayı için mide, soğuk algınlığı ya da bulantıyla ilgili hiçbir söz ilan ve etikette kullanılmaz; yalnız onaylı beyanlar serbesttir. İlanda dilim ya da toz oluşu, menşe, ağırlık ve ambalaj yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Zencefil kurutulmuş dilim, parça ya da toz olarak çuvalla toptan, kraft torba ve kavanozla perakende satılır; çay olarak poşet ve kutuya girer. Fiyatı satıcı belirler, tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler hâl (dilim, parça, toz), temizlik, menşe, ambalaj ve parti büyüklüğüdür.

Saklama: kapalı, hava geçirmeyen kap; serin, kuru ve ışıksız yer. Nem zencefili çabuk küflendirir; toz hâli daha hızlı koku kaybeder.

Alıcılar: baharatçı ve aktarlar, kafe ve restoranlar, fırın ve pastaneler, paketleme işletmeleri ve perakende mağazalar.

Zencefil çayını hamilelik, emzirme ya da düzenli ilaç kullanımı varsa içmeden önce hekime veya eczacıya sorun. Sayfa, çayın vücuda etkisi konusunda hiçbir hüküm kurmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Zencefil çayı nasıl hazırlanır?

Kurutulmuş zencefil dilimi kaynamış suya konur ve bir süre kısık ateşte bekletilir ya da kapaklı demlikte demlenir; toz zencefil suda çöker ve süzülmesi gerekir. Kokusu keskin olduğu için çoğu kişi limon kabuğu, tarçın ya da bir tutam başka bitkiyle karıştırır. Miktar için ambalaj önerisine bakın; bu rehber miktar yazmaz. Karışım satıyorsanız her bileşeni içindekiler listesine ağırlık sırasına göre yazın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Zencefilin mutfaktaki yeri

Zencefil mutfakta bisküvi, pekmezli tatlılar, bazı yemekler ve içeceklerde kullanılır. Kurutulmuş dilim uzun süre saklanır, toz ise kolay karışır ama kokusunu çabuk kaybeder. Çay satan işletmeler çoğu kez zencefili tek başına değil, limon kabuğu, tarçın ya da bal kabağı çekirdeği gibi başka bileşenlerle karıştırır; bu durumda ürün karışım olarak adlandırılır ve içindekiler listesi ağırlık sırasına göre yazılır. Taze zencefil kökü ayrı bir üründür ve sebze-meyve grubunda satılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Sık sorulan sorular