Yerba Mate

Yerba mate, Güney Amerika'da yetişen Ilex paraguariensis çalısının kurutulmuş ve kırılmış yaprak ve ince dallarından hazırlanan bir içecek maddesidir. Türkiye'de yetişmez, ithalat yoluyla gelir. Kafein içerdiği için etikette bu bilgiye yer verilir. Bu rehber ürünün tanımını, işlenmesini, kalite ayrımlarını, ithalat kurallarını ve ticari takdimi anlatır.

Yerba mate nedir?

Yerba mate, çobanağacıgiller (Aquifoliaceae) familyasından Ilex paraguariensis A.St.-Hil. türüdür. Hep yeşil kalan bir çalı ya da küçük ağaçtır; yaprakları deri gibi, kenarı hafif tırtıklıdır. Doğal yayılış alanı Brezilya, Arjantin, Paraguay ve Uruguay'ın subtropik ormanlarıdır. Ürün olarak yaprak ve ince dal birlikte işlenir.

Yerba mate, çay bitkisi (Camellia sinensis) değildir; Çay Tebliği kapsamına girmez. Gümrük tarife cetvelinde "maté" adıyla kendi pozisyonu vardır. Kafein içerir; bu bir bileşim bilgisidir ve etikete yazılması önerilir.

Aynı cinsin başka türleri yerba mate adıyla satılmamalıdır. Ayrıca yerba mate ile mate adı verilen kabak kap karıştırılmaz: kap Güney Amerika'da yapılan bir kaptır, içecek maddesi ise yapraktır. İlanda hangisinin satıldığı açıkça yazılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl işlenir?

Yerba mate Türkiye'de yetişmez; iklim ve toprak koşulları uygun değildir. Bu yüzden ürün tamamen ithaldir ve TÜİK bitkisel üretim tablolarında yer almaz. Rakam yazılmaz.

Menşe ülkelerde yaprak ve ince dallar hasat edilir, ateşte kısa süre kavrulur (sapecado) ve sonra kurutulur. Kuru yaprak kırılır, bir süre dinlendirilir. Bu dinlenme ya da olgunlaştırma, birkaç aydan bir yıla kadar uzayabilir ve ürünün tadını belirler. Kurutma aşamasında odun dumanı kullanılan ürünler isli bir koku taşır; dumansız kurutulan ürün daha hafif kokar.

İthalatçı için önemli olan, tedarikçinin kurutma yöntemini ve olgunlaştırma süresini bilmesidir. Duman kullanılan ürünlerde bulaşan riski ayrıca düşünülür.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Yerba mate için bu çalışmada Türkiye'ye özgü okunan bir resmî sınıf tablosu yoktur. Menşe ülkelerin kendi standartları vardır, ancak bunlar burada tek tek doğrulanmadı. Alıcılar gözle, kokuyla ve parça yapısına bakarak değerlendirir.

Parça yapısı: yaprak, ince dal ve toz oranı; yaprak ağırlıklı, toz oranı düşük ürün ayrı, dal ağırlıklı ürün ayrı satılır.
Renk: yeşil-sarı; kahverengiye kararmış ve küflü parça yok.
Koku: otsu ve hafif isli; yanık ya da küf kokusu yok.
Olgunlaştırma ve kurutma: duman kullanılmış mı, dinlendirme süresi ne kadar; ilanda ve etikette belirtilmiş.
Bulaşan: dumanla kurutulan ürünlerde bulaşan analizi istenir; Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) çerçevedir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, ithalat ve gümrük kodu

Yerba mate satışında Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Bu ürüne özgü ayrı bir kodeks tebliği bu çalışmada bulunamadı. Çay Tebliği (2015/30) Camellia sinensis ürünlerini kapsadığı için yerba mate buna girmez.

Ürün ithal olduğu için ithalatçı gıda işletmesi kaydı yaptırır, ürünün Türkiye'ye girişinde gıda olarak giriş kontrolünden geçmesini sağlar ve etikette Türkçe bilgi bulundurur. İthalatta menşe ülke, ihracatçı, parti numarası ve tarih kayıt altında tutulur. Sınır kontrolü ve gerekli belgeler için Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğüne danışılır; denetim yetkisi 5996 sayılı Kanun'a dayanır.

Etikette ürün adı, bilimsel ad (Ilex paraguariensis), net miktar, menşe ülke, parti numarası ve kafein içerdiği bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde maté 9. faslın 0903 pozisyonundadır; altı haneli kod ve vergi için gümrük müşavirinden bilgi alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Yerba mate genellikle 250 gram, 500 gram ve 1 kilogramlık vakumlu ya da kapaklı paketlerde, dökme çuvalda ve süzen poşet hâlinde satılır. Fiyatı satıcı belirler; menşe, olgunlaştırma süresi, parça yapısı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı, ışık geçirmeyen ambalajda, serin ve kuru yerde. Açılan paketin nemi çekmemesi için kapağı sıkı kapatılır. Yerba mate ışık ve nemde hızla bayatlar; nemli ortamda küflenir.

Alıcılar: ithal gıda ve çay mağazaları, spor ve kafe ürünleri satan işletmeler, aktarlar, Güney Amerika mutfağıyla ilgilenen küçük işletmeler ve bitki çayı paketleyenlerdir.

Hazırlama ve satıcı notu

Geleneksel olarak yerba mate kabak kapta, metal pipetle ve sıcak (kaynamamış) suyla içilir. Su kaynama noktasında kullanılırsa tat acılaşır. Kap yaprakla doldurulur, sıcak su ardı ardına eklenir. Türkiye'de ise demlik ve süzen poşet yaygındır.

Kafein içerdiği için yerba mate ilanında "kafein içerir" bilgisi yer alır. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan ya da kafeine duyarlı kişilerin, çocukların hekime danışması önerilir. Yerba matenin vücuda etkisini anlatan cümle ilana yazılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Menşe ve tarz ayrımı

Yerba mate paketleri menşe ülkeye, öğütme inceliğine ve dinlendirme süresine göre birbirinden ayrılır. Tarzlara dair tarifler üreticiden üreticiye değişir; satıcı yalnız tedarikçisinin yazılı verdiği bilgiyi, kaynağıyla birlikte aktarır ve kendi yorumunu eklemez.

Dalsız (sin palo) ürün, saplarından ayıklanmış yaprak ağırlıklı partidir. Dallı ürün daha hafif ve daha az acı bulunur diye söylenir; bu bir tat tarifidir ve tüketiciye bir etki vaadi sayılmaz. İlanda ürünün dallı mı dalsız mı olduğu yazılır, çünkü alıcı bunu fiyat ve kullanım kararında ölçüt alır.

Aromalı yerba mate (nane, narenciye, meyve) ayrı bir üründür. Aroma katkısı doğal ya da yapay olabilir; etiket yönetmeliğine göre içindekiler listesinde yazılır. Yalnız "yerba mate" yazan paketin içinde başka katkı bulunmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Yerba mate ile yeşil çay aynı bitki midir?

Hayır. Yeşil çay Camellia sinensis yaprağından, yerba mate ise Ilex paraguariensis yaprağından yapılır. İkisi de kafein içerir ama farklı bitkilerdir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Yerba mate Türkiye'de yetişir mi?

Hayır, iklim uygun değildir. Ürün Brezilya, Arjantin, Paraguay ve Uruguay gibi menşe ülkelerden ithal edilir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Yerba mate nasıl saklanır?

Kapalı, ışık geçirmeyen ambalajda, serin ve kuru yerde saklanır. Açılan paketin kapağı sıkı kapatılır; nemde bayatlar ve küflenir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Yerba mate ithal etmek ve satmak için ne gerekir?

İthalatçı gıda işletmesi kaydı yaptırır, ürün girişte gıda olarak kontrol edilir ve etiket Türkçe hazırlanır. Parti belgeleri ve menşe kayıtları saklanır; ayrıntı için il tarım ve orman müdürlüğüne danışılır.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Yerba mate etiketinde ne yazmalıdır?

Ürün adı, bilimsel ad, net miktar, menşe ülke, parti numarası, tavsiye edilen tüketim tarihi ve kafein içerdiği bilgisi yazılır. Vücuda etkiyi anlatan cümle yazılmaz.

Yerba matenin gümrük kodu nedir?

Maté, 9. faslın 0903 pozisyonunda ayrı bir kalem olarak yer alır. Altı haneli kodu ve ithalat vergisini gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu

Yerba mate dallı ve dalsız ne demektir?

Dalsız ürün saplarından ayıklanmış, yaprak ağırlıklı partidir; dallı ürün yaprakla birlikte ince dal parçaları da içerir. Hangisi olduğu ilanda ve etikette yazılır, çünkü parça yapısı demleme biçimini ve alıcının tercihini belirler.

Aromalı yerba mate ile saf yerba mate farkı nedir?

Aromalı üründe nane, narenciye ya da meyve gibi katkılar bulunur ve içindekiler listesinde yazılır. Saf yerba mate yalnız Ilex paraguariensis yaprak ve dalından oluşur.