Rooibos Çayı

Rooibos nedir?

Rooibos, baklagiller (Fabaceae) familyasından Aspalathus linearis (Burm.f.) R.Dahlgren türüdür. Adı Afrikaans dilinde "kırmızı çalı" anlamına gelir. İnce ve iğne gibi yapraklı, bir iki metre boyunda, dağınık dallı bir çalıdır. Doğal yayılışı Güney Afrika'nın Cederberg dağları çevresiyle sınırlıdır.

Ticarette iki tür görünüm vardır. Yükseltgenmiş (fermente edilmiş) rooibos kırmızı-kahverengidir ve en yaygın olandır. Yükseltgenmeden kurutulan yeşil rooibos ise daha açık renkli ve otsu tatlıdır. Etikette hangisi olduğu yazılmalıdır.

Rooibos çay bitkisi (Camellia sinensis) değildir; Çay Tebliği (2015/30) kapsamına girmez ve doğal olarak kafein içermez. "Kafeinsiz" ifadesi bileşim bilgisidir; ilanda buna dayanarak vücuda etkiyle ilgili cümle kurulmaz.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl işlenir?

Rooibos Türkiye'de yetişmez; yalnızca Güney Afrika'nın belirli bir bölgesinde ticari olarak yetiştirilir. Bu yüzden ürün ithaldir ve TÜİK bitkisel üretim tablolarında yer almaz. Rakam yazılmaz.

Yaz sonunda dallar kesilir, ince parçalara doğranır, ezilir, nemlendirilir ve açık havada yığın hâlinde yükseltgenmeye bırakılır. Ardından güneşte serilip kurutulur ve elenir. Yeşil rooibosta yükseltgenme aşaması atlanır ve doğrudan kurutulur. Bu işlem rengi ve tadı belirler.

İthalatçı için önemli olan, yükseltgenme ve kurutma yerinin temizliğidir. Açık sahada kurutma toz, kuş ve hayvan bulaşı riski taşır; tedarikçinin gıda güvenliği belgesi ve parti analizi sorulur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Rooibos için menşe ülkenin kendi sınıflaması vardır; bu çalışmada Türkiye'ye özgü bir resmî sınıf tablosu okunmadı, bu yüzden yazılmaz. Alıcılar gözle, kokuyla ve parça yapısına bakarak değerlendirir.

• Renk: kırmızı-kahverengi (yükseltgenmiş) ya da yeşilimsi (yeşil rooibos); siyaha kararmış parça yok.
• Koku: hafif tatlımsı, odunsu ve bal benzeri; küf ve yanık kokusu yok.
• Parça yapısı: iğne, kırık ve toz oranı; toz oranı düşük ürün daha berrak demlenir.
• Temizlik: dal parçası, taş, toprak ve böcek yok; süzen poşetlerde elek dibi toz miktarı sınırlı.
• Katkı: aromalı (vanilya, karamel, meyve) rooibos ayrı bir üründür; aroma kaynağı etikette yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, ithalat ve gümrük kodu

Rooibos satışında Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı. Pestisit kalıntıları için Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer), bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) gözetilir.

İthal ürün olduğu için ithalatçı gıda işletmesi kaydı yaptırır, ürünün girişte gıda olarak kontrolden geçmesini sağlar ve etiketi Türkçe hazırlar. Menşe ülke, ihracatçı, parti numarası ve belgeler kayıt altında tutulur. Denetim yetkisi 5996 sayılı Kanun'a dayanır.

Etikette ürün adı, bilimsel ad (Aspalathus linearis), yükseltgenmiş ya da yeşil olduğu, net miktar, menşe ülke, parti numarası ve tüketim tarihi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde rooibos bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Rooibos dökme çuvalda, kraft ya da folyo torbada, teneke kutuda ve süzen poşette satılır. Fiyatı satıcı belirler; menşe, yükseltgenmiş ya da yeşil olması, parça yapısı, aroma katkısı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı ve ışık geçirmeyen kapta, serin ve kuru yerde. Rooibos kafeinsiz ve düşük tanenli olduğu için siyah çaya göre tadını daha uzun süre korur ama nemden etkilenir. Açılmış ambalajda aroması azalır.

Alıcılar: ithal çay mağazaları, kafeler, restoranlar, bitki çayı paketleyenler, çocuklu ailelere ürün satan mağazalar ve karışım atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme ve satıcı notu

Rooibos genellikle kaynar suya yakın sıcaklıkta, birkaç dakikadan uzun demlenir; uzun demlenmesi tadı bozmaz, çünkü acılığı düşüktür. Süt, bal ve limonla sunulması yaygındır. Soğuk içecek olarak da hazırlanır.

Satıcı ilanda rooibosun vücuda etkisini anlatmaz; "kafeinsiz" demek bileşim bilgisidir. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan kişilerin ve çocukların bitki çayını düzenli içmeden önce hekime danışması önerilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Aromalı rooibos ve harmanlar

Rooibos tadı yumuşak ve hafif tatlımsı olduğu için aroma taşıyıcısı olarak çok kullanılır. Vanilya, karamel, portakal kabuğu, çilek, tarçın ve bal aromalı karışımlar piyasada yaygındır. Bu karışımlarda ana bileşen rooibos olsa da aroma ya da kuru meyve parçası eklenmiştir; ilanda "saf rooibos" denmez.

Aroma katkısı doğal ya da yapay olabilir. Etiketleme Yönetmeliği'ne göre içindekiler listesinde ağırlıkça azalan sırayla yazılır ve aroma kaynağı belirtilir. Katkılı karışımda eklenen kuru meyve parçaları için ayrıca alerjen ve ilaçlama bilgisi satıcıdan beklenir.

Rooibosu başka bitkilerle harmanlarken hangi bitkinin kendi uyarısı varsa harman etiketinde de bu uyarı yer alır. Örneğin içine tarçın eklenmişse tarçının kendi kullanım uyarısı da harmanın etiketine yansır. Harman yapan işletme her bileşenin künyesini ayrı ayrı tutar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Sık sorulan sorular