Okaliptüs Yaprağı Çayı

Okaliptüs yaprağı çayı, okaliptüs (Eucalyptus) ağaçlarının kurutulmuş yapraklarından hazırlanır. Okaliptüs Türkiye'de Akdeniz kıyılarında bataklık kurutma ve ağaçlandırma çalışmalarıyla yaygınlaşmış, kokulu yapraklı bir ağaçtır. Yaprağın yoğun uçucu yağ içeriği nedeniyle bu ürüne özgü tüketici notu gerekir; çocuklar için ayrıca temkinli davranılır. Bu rehber ağacı, yaprak seçimini, mevzuatı ve ticari takdimi anlatır.

Okaliptüs yaprağı nedir?

Okaliptüs, mersingiller (Myrtaceae) familyasından Eucalyptus cinsine bağlı, bin kadar türü bulunan, kökeni Avustralya olan ağaçların ortak adıdır. Türkiye'de en yaygın olarak Eucalyptus camaldulensis türü Akdeniz kıyılarında dikilmiştir. Ağaç hızlı büyür, boyu otuz metreyi aşabilir, kabuğu şeritler hâlinde soyulur, yaprağı genç ağaçta yuvarlak ve mavimsi, yetişkin ağaçta uzun, orak biçimli ve koyu yeşildir.

Çay için kurutulmuş yaprak kullanılır. Yaprağın yoğun kokusu, içindeki uçucu yağlardan gelir. Bu bileşim bilgisidir; yaprağın ilanında yağdan kaynaklanan kokuyu bir etkiye bağlamak doğru olmaz. Okaliptüs yağı ayrı bir üründür ve bu sayfanın konusu dışındadır.

Okaliptüsün türleri koku ve yağ yapısı bakımından farklılık gösterir. Satıcı elindeki yaprağın türünü bilmiyorsa ilanda "Eucalyptus sp." yazar. Ağaç kabuğu, çiçeği ve yağı yaprak çayından ayrıdır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, yaprak nasıl elde edilir?

Okaliptüs Türkiye'de Mersin, Adana, Antalya, Muğla ve Hatay çevresinde, dere yataklarında, yol kenarlarında ve orman ağaçlandırma sahalarında bulunur. Ağaçların bir kısmı orman idaresinin sahalarında ya da kamu arazisinde bulunabilir. Bu çalışmada TÜİK tablolarında okaliptüs yaprağı için ayrı bir satır bulunmadı; bu yüzden miktar yazılmaz.

Çay için temiz, sağlıklı, böcek yenikli olmayan ve yere düşmemiş yaprak seçilir. Dalın alt kısımlarından ulaşılabilir yapraklar alınır, ağaç budanır gibi kırılmaz. Yerden toplanan düşmüş yaprak toprak ve hayvan bulaşı taşıyabileceğinden tercih edilmez. Yol kenarı ve sanayi bölgesine yakın ağaçlardan toplanmaz.

Yaprak ince tabakada, gölgede ve havadar yerde kurutulur. Deri gibi sert olduğundan kuruması birkaç gün sürer. Kuruyunca elle kırılacak kadar sert ve gevrek olmalıdır. Güneşte kuruyan yaprak uçucu yağını yitirir, kokusu azalır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri)

Kalitede nelere bakılır?

Okaliptüs yaprağı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve kokuyla değerlendirir.

Renk: yeşil-gri ya da yeşil-kahve; kararmış, kırmızımsı lekeli ve küflü yaprak yok.
Koku: belirgin, ferahlatıcı ve keskin; kokusu hiç kalmamış yaprak eski demektir. Küf ve nem kokusu yok.
Temizlik: dal, kabuk parçası, toprak, böcek yuvası ve toz ayıklanmış.
Bütünlük: iri parça, kırık ve toz oranı ilanda belirtilmiş.
Kaynak: toplama yeri (yol kenarı değil), ağacın türü ve toplama yılı yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve toplama izni

Okaliptüs yaprağı çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Okaliptüs ağaçları orman sahalarında da bulunduğundan, oradan yaprak toplamak 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüğünün odun dışı ürün izin uygulamasına bağlıdır. Özel arazide ya da bahçedeki ağaçtan yaprak almak için arazi sahibinin rızası gerekir. İzinsiz toplama cezai sorumluluk doğurabilir; bu yüzden izin belgesi alınmadan ticari toplama yapılmaz.

Etikette ürün adı (okaliptüs yaprağı, mümkünse Eucalyptus camaldulensis), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonundadır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru okaliptüs yaprağı bütün, kırık ya da iri kesim olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Fiyatı satıcı belirler; koku şiddeti, renk, temizlik, toplama izni ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: uçucu yağlar ışık ve sıcakta kaybolur; ışık geçirmeyen, hava geçirmez kapta, serin ve kuru yerde saklanır. Koku çok yoğun olduğu için başka gıdaların yanında tutulursa onlara bulaşır. Ayrı kapta ve ayrı rafta saklanır.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları, sabun ve koku ürünü atölyeleri (gıda dışı kullanım ayrı mevzuata tabidir) ve karışım hazırlayanlardır.

Bileşim notu ve satıcı dili

Okaliptüs yaprağı, sineol (1,8-sineol) adlı bir uçucu bileşik içerir; bu kokunun ana kaynağıdır. Kaynaklarda okaliptüs yağının çocuklar için özellikle temkinli kullanılması gerektiği belirtilir. Bu nedenle okaliptüs yaprağı çayı için ürüne özgü bir not şarttır: çocuklara verilmez, hamile ve emziren kişiler, düzenli ilaç kullananlar ve süregiden bir rahatsızlığı olanlar bu çayı içmeden önce hekime danışmalıdır.

Demleme genellikle bir iki yaprağın sıcak suda kısa süre bekletilmesiyle yapılır; yoğun kokusu nedeniyle çok az yaprak yeterlidir. Okaliptüs yağı ya da yağ damlası çaya eklenmez; yağın gıda olarak kullanımı bu sayfanın kapsamı dışındadır.

Satıcı ilanda okaliptüsün vücuda etkisini anlatmaz; yalnız ürünün adını, bilimsel adını, toplama bölgesini, izin durumunu, yılını ve ağırlığını yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular

Okaliptüs yaprağı çayı çocuklara verilir mi?

Verilmez. Yaprak, yoğun uçucu bileşenler içerir ve kaynaklarda çocuklar için temkin önerilir. Etikette çocuklara verilmemesi yazılır; hamile, emziren ve ilaç kullananlar hekime danışır.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Okaliptüs yaprağı nereden toplanır?

Temiz, yol kenarı olmayan, sağlıklı ağaçların dalından toplanır; yere düşmüş yaprak alınmaz. Orman sahalarında toplamak için orman işletme müdürlüğünden izin gerekir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri)

Okaliptüs yaprağı nasıl kurutulur ve saklanır?

İnce tabakada, gölgede ve havadar yerde kurutulur. Kuruyunca ışık ve hava geçirmeyen kapta, serin ve kuru yerde, kokusu bulaşmaması için başka gıdalardan ayrı saklanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Okaliptüs yağı çaya eklenir mi?

Eklenmez. Okaliptüs yağı gıda çayı için kullanılmaz ve ayrı mevzuata tabidir. Çay olarak yalnız kurutulmuş yaprak satılır.

Okaliptüs yaprağı çayı satmak için hangi belge gerekir?

Okaliptüs yaprağı çayı satmak isteyen işletme gıda işletmesi kaydı yaptırır. Orman sahasından toplanıyorsa orman işletme müdürlüğünün izin belgesi dosyada bulunur.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Okaliptüs yaprağının gümrük kodu nedir?

Okaliptüs yaprağı kurutulmuş bitki kısmı olarak 12. faslın 1211 pozisyonunda ele alınır; uçucu yağı ise başka bir fasılda yer aldığından yağ satışı ayrı değerlendirilir. Altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu

Okaliptüs yaprağı çayının kokusu neden bu kadar yoğundur?

Yaprak, uçucu yağ keseleri taşır ve kokusu bu yağlardan gelir. Koku, kurutma ve saklamada hava ile ışıkta hızla azalır; bu yüzden kurutma gölgede yapılır ve ürün hava geçirmez kapta, başka gıdalardan ayrı tutulur.