Mürver Çiçeği Çayı

Mürver nedir, ayrık otundan nasıl ayrılır?

Adi mürver, Adoxaceae familyasından Sambucus nigra L. türüdür. Boyu üç ile altı metre arası, dalları gri kabuklu, çiçekleri iri, yassı, krem renkli şemsiyeler hâlindedir. Çiçeklerin kokusu tatlı ve belirgindir. Olgun meyve koyu mor siyahtır; çay için çiçek kullanılır, meyve ise ayrı bir üründür.

Ayrık otu ya da cüce mürver (Sambucus ebulus), aynı cinsten ama tüketime uygun sayılmayan bir türdür. Boyu ancak bir buçuk metreye ulaşır, çalı değil otsu bir bitkidir, çiçekleri benzer görünür ama çiçek şemsiyesi daha dik durur ve pembemsi tonlar taşır. Yetiştiği yerde kokusu keskin ve hoş olmayan bir kokudur. İkisi aynı yerde yetişebildiği için topraktan boy farkı, gövdenin odunlaşıp odunlaşmadığı ve koku birlikte kontrol edilir.

Mürver ağacının yeşil kısımları, çiğ meyvesi ve kabuğu da gıda olarak kullanılmaz; çay için yalnız çiçek toplanır, sap ve yaprak ayıklanır. İlanda bilimsel ad yazılması, alıcının hangi bitkiyi aldığını bilmesi için şarttır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, ne zaman toplanır?

Adi mürver Türkiye'de nemli dere kenarlarında, orman açıklıklarında, köy bahçelerinin çitlerinde ve yol kıyılarında kendiliğinden bulunur. Karadeniz, Marmara ve Ege'de yaygındır. Bu çalışmada TÜİK tablolarında mürver çiçeği için ayrı bir üretim satırı bulunmadı; bu yüzden toplam miktar yazılmaz.

Çiçek, tam açtığı ve kokusu en yoğun olduğu ilkbahar sonu ile yaz başı arasında, kurak ve güneşli bir günün sabahında toplanır. Yağmurdan sonra ıslak çiçek toplanmaz, çünkü kurutmada küflenir. Salkım yassı olarak kesilir, sepetin içine kırmadan yatırılır. Yol kenarı bitkisi egzoz ve toz taşır; karayolu kenarından, tarım ilacı atılan tarla çitinden ve hayvan geçişi olan alandan toplanmaz.

Kurutma: salkımlar ince bez üzerinde tek kat, gölgede ve havadar yerde birkaç günde kurutulur. Çiçekler kuruyunca sapından kolayca ayrılır. Bu işlem ürünü daha temiz yapar; sap ve yaprak ayıklandıktan sonra elde yalnız krem renkli çiçek kalmalıdır. Gün ışığı doğrudan vurursa çiçek kahverengiye dönebilir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Mürver çiçeği için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve kokuyla değerlendirir.

• Renk: krem ile açık sarı arası; kahverengi ve siyaha dönmüş çiçek yok.
• Koku: hafif tatlı, çiçeksi; küf ve ekşi koku yok.
• Ayıklama: sap, yaprak, dal ve meyve parçası yok; özellikle yaprak karışmamalı.
• Tür doğruluğu: ayrık otu (Sambucus ebulus) karışmadığı toplayıcı beyanıyla ve yetişme yeri kaydıyla söylenebilir; tereddüt varsa parti satılmaz.
• Temizlik: toz, böcek ve yabancı madde düşük; yol kenarından toplanmamış.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve doğadan toplama izni

Mürver çiçeği çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Doğadan toplanan mürver için orman alanlarında ya da orman içi açıklıklarda yetişen bitkinin toplanması 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüklerinin izin uygulamasına bağlıdır. Orman sayılmayan köy çiti ya da özel bahçeden toplanıyorsa arazi sahibinin rızası gerekir. Toplayıcı izin belgesini ve toplama yerini kaydetmelidir.

Etikette ürün adı (mürver çiçeği, mümkünse Sambucus nigra), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi yer alır. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru mürver çiçeği çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Hafif bir ürün olduğu için hacmi ağırlığına göre fazladır; kilosu pahalı görünse de ambalaj hacmi büyüktür. Fiyatı satıcı belirler; renk, ayıklama temizliği, toplama yılı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kuru çiçek nemi hızla çekip kararır. Kapalı kapta, kâğıt astarlı torbada, serin ve ışıksız yerde, kokulu başka ürünlerden uzak durulur. Bir yıldan eski çiçek kokusunu yitirir.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları, şerbet ve şurup üreten küçük atölyeler ve karışım hazırlayıcılardır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme ve satıcı notu

Mürver çiçeği genellikle sıcak suyla birkaç dakika demlenir, çiçek süzülür. Çay için yalnız kurutulmuş çiçek kullanılır; taze toplanan yeşil sap, yaprak ya da çiğ meyve demlenmez. Bu ağacın yeşil kısımlarında ve çiğ meyvesinde sindirimi bozabilen bileşikler bulunduğu bilinir, bu yüzden satıcı ürünü ayıklanmış çiçek olarak sunar.

Mürver çiçeği ilanına etkiyle ilgili cümle yazılmaz; çiçeğin toplandığı yıl, yöre, ağırlık ve bilimsel ad yazılır. Hamilelik, emzirme, düzenli ilaç kullanımı ya da süregiden bir rahatsızlık varsa içmeden önce hekime ya da eczacıya danışılır; çocuklar için de aynısı geçerlidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Toplayıcı için saha notu

Mürver toplamaya çıkan kişi önce bitkiyi tanımalıdır. Çalının gövdesine elle dokunulup odunlaştığı kontrol edilir, çiçek şemsiyesinin düz ve geniş durduğuna bakılır, ezilen yaprağın kokusuna dikkat edilir. Yalnız fotoğraftan tanıma yapılmaz; ilk toplamada köyün bu bitkiyi bilen yaşlısıyla ya da bölge ziraat odasıyla birlikte hareket etmek yerinde olur.

Toplanan çiçek hemen sepete konur, plastik poşette bekletilmez; poşet içi terler ve çiçek kararır. Taşıma süresi kısa tutulur. Eve gelen salkım aynı gün kurutma yerine serilir, çünkü bir gün bekleyen yığın ısınır.

Toplama kaydı tutulur: tarih, yer, saat, hava durumu, toplanan miktar ve toplayan kişi. Bu kayıt, alıcı ürünün nereden geldiğini sorduğunda satıcının elindeki tek güvenilir belgedir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Sık sorulan sorular