Meyan Kökü Çayı

Meyan kökü nedir?

Meyan, baklagiller (Fabaceae) familyasından Glycyrrhiza glabra L. türüdür. Yıllık değil, çok yıllık bir bitkidir; toprak üstü kısmı kırk ile yüz elli santim kadar yükselir, yaprakları kanatlı, çiçekleri küçük ve açık mor renklidir. Asıl değerli kısım toprağın altında uzanan uzun, odunsu, dışı kahverengi içi sarı köktür. Türkiye'de kökü yurt içi şerbet ve şekerleme sanayisinde, ayrıca kurutulmuş çay olarak kullanılır.

Meyan kökünün tatlılığı şekerden değil, glisirizin adı verilen bir bileşikten gelir. Bu bileşik şekerden kat kat tatlı bir tat verir. Glisirizin içeriği, bitkinin yetiştiği yere ve yaşına göre değişir. Bu bilgi bileşim bilgisidir; ürüne özgü tüketici notunun dayanağıdır ve aşağıdaki kullanım bölümünde açıklanır.

Meyan şerbeti (soğuk içecek) ile meyan kökü çayı ayrı ürünlerdir. Şerbet için coğrafi işaretli kayıtlar vardır (sicil 202, 441); bu sayfa yalnız kuru kök olarak çay satışını anlatır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, kök nasıl sökülür ve kurutulur?

Meyan, Güneydoğu Anadolu, Doğu Akdeniz kıyı ovaları ve İç Anadolu'nun kıraç, derin topraklı, kumlu-balçıklı kesimlerinde doğal olarak yetişir. Bu çalışmada TÜİK bitkisel üretim tablolarında meyan kökü için ayrı bir satır bulunmadı; bu yüzden üretim miktarı yazılmaz.

Kök en az üç dört yaşına geldikten sonra sonbaharda sökülür. Kök derine ve yana yayıldığı için sökme zahmetlidir; ağır iş makinesi ya da el kazısı gerekir. Kökün sökülmesi bitkiyi tarlada tekrar kısmen bozar, bu yüzden aşırı toplanan alanlar çabuk tükenir. Doğadan sökümde bir miktar kök parçası bırakılması ve aynı alanın her yıl sökülmemesi, popülasyonun korunması için gerekir.

Sökülen kök yıkanır, toprağından arındırılır, çatalları ayrılır ve uzunluğuna kesilir. Kurutma gölgede, havadar yerde ve toprağa değmeden yapılır; kök iyice kurumadan balya ya da çuvala konursa küflenir. Dilimlenmiş ve kurutulmuş kök, çay için en pratik biçimdir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Meyan kökü için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle, kokuyla ve kırık yüzeyine bakarak değerlendirir.

• Renk: kırılan yüzey canlı sarı; kararmış, siyah lekeli ya da gri küf izli kök kabul edilmez.
• Koku ve tat: karakteristik tatlı ve topraksı koku; küf ve ekşi koku yok.
• Temizlik: toprak, taş ve kum yıkanmış; kök kabuğunda çürük yok.
• Boyut: dilim, parça ya da toz oranı ilanda; lifli bölgeler ayrı.
• Kalıntı ve ağır metal: doğadan söküm yapılan arazi sanayi, madencilik ya da yoğun ilaçlama alanı olmamalı; bulaşan analizi istenebilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, doğadan toplama ve gümrük kodu

Meyan kökü çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) da gözetilir.

Doğadan toplanan kökte, arazi orman sayılıyorsa 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüğünün izin uygulaması, özel arazide arazi sahibinin rızası ve gerekirse il tarım ve orman müdürlüğünün görüşü gündeme gelir. Meyan kazısı çevreye zarar verebildiği için bu iznin kayda bağlanması önerilir; kazı sonrası toprak tesviyesi de toplayıcının işidir. Doğadan söküme dair tür bazlı kısıtlar bu çalışmada okunmadı, bu yüzden satıcı il müdürlüğünden teyit alır.

Etikette ürün adı (meyan kökü, mümkünse Glycyrrhiza glabra), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kökleri 12. faslın 1211 pozisyonundadır; meyan ekstraktı ve şekerleme ayrı kodlardadır. Altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Meyan kökü tam kök demeti, dilim, parça, toz ve süzen poşet olarak satılır. Toz hâli nemi çabuk çeker ve topaklanır. Fiyatı satıcı belirler; kökün yaşı, rengi, temizliği, parça boyutu ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kuru, havadar ve serin yerde, kâğıt astarlı çuvalda ya da kapalı kavanozda. Toz meyan kapalı ve kuru kapta tutulur. Nemlenen kök küf bağlar ve ürün satılmaz.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, meyan şerbeti ve şekerleme üreticileri, çay paketleyenler ve yöresel ürün mağazalarıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Tüketici notu: neden bu bitkide ek uyarı var?

Meyan kökü, glisirizin içerdiği için bazı kişiler açısından özel dikkat gerektirir. Kaynaklarda tansiyon, böbrek, kalp ve potasyum dengesiyle ilgili durumu olanların, düzenli ilaç kullananların ve hamilelerin hekim görüşü olmadan düzenli kullanmaması gerektiği bildirilir. Bu satıcının ilanına "güvenlidir" ya da "zararsızdır" yazmayacağı anlamına gelir; aksine tüketici bu uyarıyı etikette ya da ilan açıklamasında görmelidir.

Demleme genellikle dilim ya da parça kökün sıcak suyla bir süre demlenmesi şeklindedir; kök sert olduğundan ince kesilmiş hâli tercih edilir. Satıcı ürünün miktarına ya da sıklığına dair öneri vermez.

Meyan kökü ilanında bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gıdalarda beslenme ve sağlık beyanları ilgili Türk Gıda Kodeksi yönetmeliğiyle sınırlıdır; yalnız onaylı beyanlar kullanılabilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular