Mavi Çay (Kelebek Bezelyesi Çiçeği)

Mavi çay nedir?

Kelebek bezelyesi, baklagiller (Fabaceae) familyasından Clitoria ternatea L. türüdür. Tırmanıcı, çok yıllık bir asmadır; çiçekleri tek tek, kelebeğe benzeyen biçimde, genellikle koyu mavi, bazı çeşitlerde beyaz ya da morumsu açar. Doğal yayılışı tropik Asya'dır; Tayland, Vietnam, Hindistan ve Malezya'da çay ve yemek boyası olarak kullanılır.

Mavi çay çay bitkisi (Camellia sinensis) değildir; Çay Tebliği (2015/30) kapsamına girmez. Kuru çiçek olarak tek başına ya da karışımlarda satılır.

Çiçeğin mavi rengi, antosiyanin adlı pigment grubundan gelir. Bu bir bileşim bilgisidir: antosiyaninler ortamın asitliğine göre renk değiştirir. Çay demlendiğinde mavi, limon gibi asidik bir şey eklendiğinde mor ya da pembeye döner; bu yüzden ürün renk gösterisi için de tercih edilir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl işlenir?

Kelebek bezelyesi sıcak ve nemli iklim ister; Türkiye'de ticari yetiştirilmesi bilinmemekle birlikte sera ya da süs bitkisi olarak bahçelerde görülebilir. Bu çalışmada TÜİK tablolarında bu bitki için ayrı bir satır bulunmadı. Piyasadaki kuru çiçek ithal mal olarak düşünülmelidir; rakam yazılmaz.

Çiçekler asmadan elle toplanır ve gölgede ya da düşük ısılı kurutma ünitesinde kurutulur. Güneşte uzun bekleyen çiçek rengini kaybeder ve soluk bir mavi-gri ton alır. Kuru çiçek kırılgandır; taşıma ve ambalajlamada ezilmesi önlenir.

İthalatçı için önemli olan, tedarikçinin çiçeği yetiştirme ve kurutma koşullarını bilmesi ve gıda amaçlı ürettiğine dair belge sunabilmesidir. Süs bitkisi olarak yetiştirilen asmanın ilaçlaması gıda için yapılmadığından, süs amaçlı çiçek çay olarak satılmaz.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Mavi çay için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve demleme rengiyle değerlendirir.

• Renk: kuru çiçek koyu mavi ya da mor-mavi; solmuş gri-kahverengi çiçek oranı düşük.
• Bütünlük: tam çiçek ve iri parça oranı yüksek, toz ve ufalanmış kısım düşük.
• Koku: hafif otsu, neredeyse kokusuz; küf ve nem kokusu yok.
• Temizlik: sap, yaprak, çiçek altlığı, böcek ve toz ayıklanmış.
• Gıda amacı: yetiştirme ve kurutmanın gıda amacıyla yapıldığı tedarikçi beyanı ve analiz raporuyla belgelenmiş.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, ithalat ve gümrük kodu

Mavi çay satışında Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı. Pestisit kalıntıları için Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) ve bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) gözetilir.

Bu bitkinin bazı ülkelerde yeni gıda ya da gıda katkısı olarak ayrıca değerlendirilmesi söz konusu olabilir. Bu çalışmada Türkiye'deki durumuna dair resmî bir belge okunmadığı için ithalatçı, ürünün gıda olarak serbest dolaşımını ve etiket koşullarını ithalattan önce Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğünden teyit etmelidir. Bu teyit alınmadan ilan açılmaz.

Etikette ürün adı, bilimsel ad (Clitoria ternatea), net miktar, menşe ülke, parti numarası ve tüketim tarihi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş çiçek kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın. Denetim yetkisi 5996 sayılı Kanun'a dayanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Mavi çay kuru çiçek olarak küçük torbalarda, kavanozda, kutuda ve süzen poşette satılır; hafif ve hacimli olduğundan 25 gramlık paketler bile dolu görünür. Fiyatı satıcı belirler; çiçek bütünlüğü, renk, menşe ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: ışıktan korunan, hava geçirmeyen kapta, serin ve kuru yerde. Antosiyaninler ışıkta ve nemde renk kaybeder. Şeffaf camda raf ömrü kısalır; koyu renkli cam, folyo torba ya da teneke tercih edilir.

Alıcılar: kafe ve restoranlar, pastane ve içecek atölyeleri, ithal çay mağazaları, hediyelik ürün satıcıları ve karışım hazırlayanlardır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme, renk oyunu ve satıcı notu

Mavi çay genellikle birkaç çiçeğin sıcak suya atılıp birkaç dakika demlenmesiyle hazırlanır. Demlenen sıvı koyu mavi olur. İçine limon suyu ya da başka asidik bir sıvı damlatılırsa renk mora, pembeye doğru döner. Bu sadece görsel bir olaydır; ilanda renk değişimi bir etki olarak sunulmaz.

Satıcı ilanda ürünün vücuda etkisini anlatmaz. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan kişilerin ve çocukların bu çayı düzenli içmeden önce hekime danışması önerilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Çay olarak mı, boya olarak mı satılıyor?

Kelebek bezelyesi çiçeği bazı ülkelerde şeker, pirinç ve hamur işlerini renklendirmek için de kullanılır. Türkiye'de ürünün hangi amaçla satılacağı önemlidir: çay olarak paketlenip demlenmek üzere satılan ürün ile gıda boyası ya da renk verici olarak satılan ürünün mevzuatı ayrıdır. Renk verici olarak satış, gıda katkı maddeleri kurallarına girer ve bu sayfanın konusu dışındadır.

Kuru çiçeği çay olarak satan işletme, ilanda yalnızca çay kullanımını anlatır. Renk değişimi gösterisi için limon ya da asidik bir sıvıyla sunulması anlatılabilir ama gıda boyası gibi pazarlanmaz. Bu ayrım ilan metnini sade tutar ve denetimde sorun çıkmasını önler.

Ürünü alıp hazır içecek ya da kokteyl bileşeni olarak kullanan kafe ve bar işletmeleri de kendi etiket ve menü bilgisinde çiçeğin adını yazmalıdır. Tedarikçi bu işletmelere ürünün bileşimini ve ambalajını belgeleriyle verir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular