Limon Otu Çayı

Limon otu nedir, hangi bitkilerle karışır?

Limon otu, buğdaygiller (Poaceae) familyasından Cymbopogon citratus (DC.) Stapf türüdür. Boyu bir buçuk metreyi bulan, kümelenerek büyüyen, kenarı keskin ve şeritsi yaprakları olan çok yıllık bir ottur. Kökü sıcak ülkelerde, özellikle Güneydoğu Asya ve Hindistan'da bahçelere ekilir. Kurutulmuş hâli çay ve çorba aromasında kullanılır.

En sık yapılan karışıklık, adındaki limondan kaynaklanır. Limon otu, limon ağacıyla ya da limon melisasıyla (Melissa officinalis) akraba değildir. Melisa nane familyasındandır, yaprağı geniş ve tüylüdür; limon otu ise çimen gibi şeritlidir. İlanda yalnız "limon" yazılması yerine bilimsel ad yazılırsa alıcı yanlış ürüne para vermez. Mevcut melisa çayı rehberimiz ayrı bir ürünü anlatır.

Aynı cinsin başka türleri de vardır: Cymbopogon flexuosus ve Cymbopogon nardus. İkisi de ağırlıkla uçucu yağ ve koku sanayinde kullanılır, gıda amaçlı çay olarak satılan tür genellikle citratus'tur. Satıcı türü bilmiyorsa partiyi tedarikçisinden sormalıdır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl kurutulur?

Limon otu sıcağı ve nemi sever; don görmez. Türkiye'de açık tarlada ticari ölçekte yetiştirilmesi sınırlıdır, yetişirse Akdeniz kıyısının örtüaltı ya da korunaklı bahçelerinde olur. Bu çalışmada TÜİK tablolarında limon otu için ayrı bir üretim satırı bulunmadı; bu yüzden üretim miktarı ya da ihracat rakamı yazılmaz. Piyasadaki kuru ürünün önemli bölümü Güneydoğu Asya, Hindistan ve Afrika menşeli ithal mal olarak düşünülmelidir.

Hasatta yaprak tabanından kesilir, yaprak ve gövde parçaları bir arada alınır. Taze yaprak hemen kurumaya bırakılırsa rengi koyu yeşilden sarıya döner. Kurutma gölgede ve havadar yerde, yaprak ince doğranarak yapılır. Doğrama işi kuruma süresini kısaltır, çünkü bu otun gövdesi lifli ve sudur. Kurutma makinesi kullanılacaksa sıcaklık düşük tutulur, çünkü yüksek ısıda koku uçar.

Çay olarak satılan ürün çoğu zaman 3-5 milimetrelik kesim parçalardır. Parçaların boyu yeknesak değilse demleme eşit olmaz; elekten geçirilmiş parti bu yüzden tercih edilir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Limon otu çayı için okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcı çoğunlukla gözle ve kokuyla karar verir; kurumsal alımlarda analiz raporu istenir.

• Koku: taze, limonumsu ve hafif otsu; bayat, samanımsı ya da küf kokusu yok. Koku kaybolmuş parti eski mal demektir.
• Renk: soluk yeşil ile saman sarısı arası; kahverengiye dönmüş ve kararmış parçalar fazla değil.
• Lif ve toz: iri sert gövde parçaları ayrı, toz oranı düşük. Gövde ağırlığı artırmak için fazla katılmamış.
• Yabancı madde: taş, toprak, plastik ve böcek yok; manyetik ayıklayıcıdan geçmiş.
• Menşe ve parti: ithal ürün ise menşe ülke, ithal tarihi ve parti numarası ilanda ve etikette yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, ithalat ve gümrük kodu

Limon otu çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı Camellia sinensis çayı değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ile Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Pestisit kalıntısı için Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) ve bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) da gündeme gelir.

Ürünün büyük bölümü ithal olduğundan, ithalatçı için ek sorumluluk doğar: ürün Türkiye'ye girerken gıda olarak giriş kontrolünden geçer, ithalatçının gıda işletmesi kaydı olur ve etikette Türkçe bilgi bulunur. Ambalaj dışındaki ana ambalajda menşe ülkenin yazılması gerekir. İthalat belgesi ve sınır kontrolü için Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğüne danışılır.

Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda ele alınır. Altı haneli kod ve ithalat vergisi için gümrük müşavirinden bilgi alınmalıdır. Limon otu uçucu yağı ise başka bir fasılda yer alır; yağ satışı bu sayfanın dışındadır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Limon otu kuru kesim olarak çuvalda, kraft torba ya da kavanozda, karışımlarda bileşen olarak ve süzen poşette satılır. Karışımlarda sıklıkla nane, zencefil ve hibiskusla yan yana bulunur. Fiyatı satıcı belirler; koku tazeliği, kesim boyu, menşe ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama konusunda bu ürünün en büyük sorunu kokunun uçmasıdır. Uçucu aroma ışıkta ve sıcakta hızla kaybolur. Hava geçirmeyen kapak, koyu renkli ya da ışık geçirmeyen ambalaj ve serin yer şarttır. Açık çuvalda bekleyen limon otu birkaç ayda kokusunu yitirir. Nemli depoda küf riski vardır; gıda ile temas eden ambalajın Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği'ne (RG 05.04.2018, sayı 30382) uygun olması gerekir.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, çay paketleyenler, otel ve restoran mutfakları, Uzak Doğu mutfağı ürünleri satan marketler ve karışım atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme, harman ve satıcı notu

Limon otu çayı genellikle bir çay kaşığı kurutulmuş otun sıcak suyla demlenmesiyle hazırlanır; süre birkaç dakikadır. Uzun demlenen çay odunsu ve buruk bir tada kayabilir. Soğuk içecek olarak da hazırlanır; bu durumda demlenen çay hızlı soğutulur ve gün içinde tüketilir.

Harman yapılırken limon otu diğer bitkilerin kokusunu bastırabilir. Bu yüzden harmanda oranı ilanda belirtilir ve içindekiler listesi ağırlıkça azalan sırayla yazılır.

Limon otunun ilanında kokunun vücutta ne yaptığı anlatılmaz; yazılacak şey bitkinin adı, kullanılan kısmı, menşei ve ağırlığıdır. Hamilelik, emzirme ya da düzenli ilaç kullanımı varsa bu otu düzenli içmeden önce hekime danışmak yerinde olur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular