Lavanta Çayı

Lavanta nedir, çayda hangi tür kullanılır?

Lavanta, Lamiaceae (ballıbabagiller) familyasından Lavandula cinsine giren, odunsu gövdeli, gümüşi-yeşil yapraklı ve mor başaklı bir çalıdır. Ticarette en çok Lavandula angustifolia Mill. (gerçek lavanta) ile melez Lavandula x intermedia (lavandin) anılır. İkisi görünüşte benzer ama aroma ve kullanım alanı farklıdır; lavandin daha çok parfümeri ve temizlik ürünü için yetiştirilir.

Çay için kuru çiçek başağı (tomurcuk ve çiçek) kullanılır. İlanda türün bilimsel adı yazılmalıdır, çünkü "lavanta" diye satılan her parti çay için yetiştirilmiş değildir. Koku verici olarak yetiştirilen, süs olarak dikilen ya da yağ üretimi için ekilen lavanta hasatlarında ilaç ve işlem geçmişi gıda amacıyla uyuşmayabilir.

Lavanta çayı tek başına ya da başka bitkilerle harman olarak sunulur. Harmanda çiçek oranı içindekiler listesinde yer alır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, ne zaman ve nasıl hasat edilir?

Lavanta kurak, güneşli, kireçli ve su tutmayan yamaç topraklarını sever. Türkiye'de Isparta ve Burdur çevresindeki Göller Bölgesi lavanta yetiştiriciliğiyle bilinir; ancak bu rehber illere göre üretim miktarı vermez, miktar için TÜİK tablolarına bakılır.

Çiçekler genellikle yaz başında açar. Gıda ve kurutma amaçlı hasatta başaklar tomurcukların çoğu açmadan, çiy kalktıktan sonra kuru bir günde makasla kesilir; yağmur yemiş ya da çiğ yüklü bitki kararır. Bölge ve rakıma göre zaman değişir.

Kesilen başaklar küçük demetler hâlinde, gölgede ve havadar bir yerde, çiçekler aşağıya gelecek şekilde asılarak ya da bez üstüne serilerek kurutulur. Doğrudan güneş hem rengi solduruyor hem de aromayı uçuruyor. Kuruyunca çiçekler ufalanabilir; elde ovalanınca ince kuru çiçek ayrılır.

Gıda amacıyla satılacak lavantada ilaçlama kayıtları önem taşır. Hangi ilacın hangi tarihte kullanıldığı, bekleme süresine uyulup uyulmadığı yazılı tutulur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü · TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları)

Kalitede nelere bakılır?

Lavanta çayı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur; alıcılar gözle, koklayarak ve gerekirse laboratuvar raporuyla değerlendirir.

• Renk: mor-mavi ya da soluk gri-mor; kahverengileşmiş ve gri küf rengi taşıyan parti kusurludur.
• Koku: kendine özgü, yoğun lavanta kokusu; küf, rutubet ve yabancı koku yok. Aşırı keskin ya da yapay kokan parti şüphelidir.
• Çiçek oranı: sap ve yaprak oranı düşük; başaktan ayrılmış çiçek ve tomurcuk çoğunlukta.
• Temizlik: toprak, taş ve böcek kalıntısı yok; elenmiş parti.
• Gıda uygunluğu: yetiştirme ve ilaçlama kaydı var; parfümeri ya da süs amaçlı parti çay diye satılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Lavanta çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı Camellia sinensis çayı değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte uygulanır.

Lavantada özel risk, ürünün hangi amaçla yetiştirildiğidir: süs ya da koku için ekilen alanlarda gıda için izin verilmeyen ilaçlar kullanılmış olabilir. Gıda diye satan kişi, partinin gıda üretim kurallarına uyduğunu kayıtla gösterebilmelidir. Aksi hâlde üründe pestisit kalıntısı sorunu doğar ve 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı gündeme gelir.

Etikette ürün adı (lavanta çiçeği, mümkünse Lavandula angustifolia), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz; uyku, sakinlik gibi etki cümleleri de bu kapsamdadır. Gümrük tarife cetvelinde bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Lavanta çiçeği kuru olarak çuvalda, kraft torba ve kavanozda, çay olarak süzen poşet ve kutuda satılır. Hafif ve hacimli olduğundan nakliyede kırılma ve ezilme riski vardır. Fiyatı satıcı belirler; renk, koku yoğunluğu, çiçek oranı, gıda amaçlı üretim kaydı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: aroma uçucudur; ürün hava almayan kapta, serin, kuru ve ışıksız yerde tutulmalıdır. Açık torbada bekletilirse koku zayıflar. Diğer aromatik ürünlerin yanında depolamak kokunun başka partilere geçmesine yol açar.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyen işletmeler, pastane ve kafeler, karışım üreten atölyeler ve toptan gıda satıcılarıdır. Pastane ve kafe alıcıları gıda amaçlı üretim belgesi ve analiz raporu isteyebilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Gıda lavantası ile koku lavantası ayrımı

Aynı tarlada yetişen iki parti bile farklı amaçla satılabilir: biri uçucu yağ ve parfümeri için, diğeri gıda ve çay için. Gıda için gidecek partiyi baştan ayırın, ayrı çuvala koyun ve ayrı etiketleyin. Koku sanayisine giden lavandin partisi ile çay lavantasını karıştırmak yanlış tür satışı sayılabilir.

Süs bitkisi olarak satılan fidandan yetişen lavantanın yetiştirme geçmişi bilinmiyorsa, onu çay diye satmayın. Alıcıya tür adını, yetiştirme yerini ve ilaçlama kaydını söyleyebilmek güveni artırır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Satıştan önce partiyi hazırlamak

Lavanta çiçek başakları kurutmadan sonra elde hafifçe ovularak sapından ayrılır; kalan sap ve yaprak elenir. Sapsız çiçek, çay için daha temiz görünür ve alıcıya daha kolay satılır. Ayırma işlemi temiz bir masada, eldivenle yapılır.

Satışa çıkacak partide numune mutlaka koklanır; yağ sıkımı için toplanan başaklar, tomurcukları iyice açılmış olduğu için koku bakımından farklı olabilir. Ambalaja hangi yılın hasadı olduğu yazılır, çünkü lavanta kokusu depoda yıl içinde zayıflar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular