Kiraz Sapı Çayı

Kiraz sapı nedir?

Kiraz, gülgiller (Rosaceae) familyasından Prunus avium (L.) L. türüdür. Meyve ince ve uzun bir sapla dala tutunur. Meyve toplanırken sap ya meyveyle birlikte kopar ya da dalda kalır; sofralık satışta sapın meyvede kalması tercih edilir, işleme için (reçel, konserve, kurutma) sap ayrılır. Çay için ayrılan sap bu işleme akışının yan ürünüdür.

Kiraz sapı yeşilimsi ya da kırmızımsı kahvedir; kuruyunca ince, kırılgan, saman sarısı-kahve renkte bir tel görünümü alır. Çay olarak sap tek başına satılır, ya da karışımlarda kullanılır. Vişne sapı (Prunus cerasus) ayrı bir üründür; ikisi sık karışır. İlanda hangi meyvenin sapı olduğu açıkça yazılmalıdır.

Kiraz sapı çayı meyve çayı ya da bitki çayı sınıfına yakındır; Baharat Tebliği ya da Çay Tebliği kapsamında değildir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede elde edilir, nasıl ayıklanır ve kurutulur?

Kiraz Türkiye'de Ege (Manisa, İzmir), İç Anadolu (Konya, Afyon, Isparta), Marmara ve Karadeniz'de yetiştirilir. Üretim miktarı için TÜİK bitkisel üretim tablolarına bakılır; sap miktarı ayrıca izlenmediği için bu rehber sap rakamı vermez.

Kiraz hasadı haziran ayında yoğunlaşır. Sap iki yoldan elde edilir: meyve işleme tesislerinde kirazdan ayrılan saplar toplanır, ya da bahçede toplama sırasında meyveden ayrılan saplar ayrıca biriktirilir. İşleme tesisinden gelen sap, kirazla temas ettiğinden meyve suyu ve yıkama suyu bulaşmış olabilir; çay için kullanılacaksa yeniden temiz ayıklanır ve gerekirse yıkanır.

Yaş sap hemen kurutulmalıdır, çünkü yığın hâlinde bekleyen sap ısınır, ekşir ve küflenir. Sap tel kafes ya da bez üzerinde ince tabakada, gölgede ve havadar yerde birkaç günde kurur. Kuruyunca elde kırılacak kadar gevrek olmalıdır. Kuru sap hafif, hacimli ve kokusu zayıftır; bu yüzden büyük hacimle az ağırlık çıkar.

Kaynak: TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları) · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Kiraz sapı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve elle değerlendirir.

• Renk: saman sarısı ya da açık kahve; siyaha dönmüş, küf lekeli ve kırmızı meyve suyu lekeli sap yok.
• Koku: hafif, otsu; küf, ekşi ve fermente koku yok. Ekşimiş sap, yığın hâlinde bekletilmiş demektir.
• Temizlik: meyve, yaprak, dal, çekirdek ve toz ayıklanmış; sap boyunun yeknesak olması tercih edilir.
• Kuruluk: elde tel gibi kırılır; esnek kalan sap tam kurumamıştır.
• Kaynak: meyve bahçesi ya da işleme tesisi; ilaçlama kaydı ya da kalıntı analizi.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, kalıntı kuralı ve gümrük kodu

Kiraz sapı çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir; Baharat Tebliği kapsamında da değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Kiraz yıl içinde mantar, böcek ve meyve sineği gibi zararlılara karşı ilaçlanır. Kalıntı sınırları Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği'nde (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) ürün bazında belirlenir; kiraz meyvesi için limit vardır, sap ise ana ürün olmadığı için ayrı satır bulunmayabilir. Bu çalışmada sap için ayrı limit satırı okunmadığından sayı yazılmaz; satıcı sap partisini analiz ettirerek güvenceye alır.

Etikette ürün adı (kiraz sapı, mümkünse Prunus avium), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda ele alınır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın. Denetim yetkisi 5996 sayılı Kanun'a dayanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru kiraz sapı bütün ya da kısa kesim olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Hacimli ve hafiftir; kilosu için büyük çuval gerekir. Fiyatı satıcı belirler; renk, temizlik, ilaçlama kaydı, kuruluk ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı kapta ya da kâğıt astarlı torbada, serin, kuru ve ışıksız yerde. Kuru sap nemi çabuk çeker ve küflenir. Kiraz mevsimi sıcak olduğundan yaz depolarında nem takibi önemlidir.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları ve kiraz üreticisi kooperatiflerin ek ürün atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme ve satıcı notu

Kiraz sapı genellikle bir avuç sapın sıcak suda birkaç dakika kaynatılması ya da demlenmesiyle hazırlanır; sap sert olduğundan kısa kaynatma tercih edilir. Tadı hafif tatlımsı ve ağaç kabuğunu andırır.

Satıcı ilanda kiraz sapının vücuda etkisini anlatmaz. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan kişilerin ve çocukların bitki çayını düzenli içmeden önce hekime danışması önerilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kiraz kooperatifi için yan ürün akışı

Kiraz kooperatifi ve işleme tesisi, sap yığınını atık olarak görmek yerine ayrı bir ürün akışı olarak kurabilir. Bunun için sap, meyve ayıklama hattının en başında ayrılır; meyve suyu ve yıkama suyuyla karışmaz. Çaya ayrılacak sap temiz kasalarda toplanır ve vakit kaybetmeden kurutma alanına taşınır.

Her partinin hangi üreticiden geldiği, hasat tarihi ve o üreticinin ilaçlama kaydı yazılı tutulur. Birden çok üreticinin sapı aynı partide birleştirilirse, en zayıf kayıtlı üretici tüm partiyi bağlar; bu yüzden üretici başına parti ayrımı güvenli yoldur.

Kurutma alanı kapalı, temiz ve haşereden korunmuş olmalıdır; açık avluda yağmur ve kuş etkisine bırakılan sap çay için uygun değildir. Kurutulmuş partiden örnek ayrılır ve analiz yaptırılır.

Kaynak: TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular