Karışık Bitki Çayı (Harman)

Karışık bitki çayı, birden çok kurutulmuş bitkinin, çiçeğin, yaprağın, kabuğun ya da meyvenin belirli oranlarda harmanlanmasıyla hazırlanır. Tek bitkili çaydan farkı, her bileşenin ayrı bir kaynağı, ayrı bir riski ve ayrı bir uyarısı olmasıdır. Bu yüzden harman etiketi, bileşenlerin en dikkatli olanına göre yazılır. Bu rehber harmanın tanımını, bileşen seçimini, etiketlemesini, ortak hataları ve ticari takdimi anlatır.

Karışık bitki çayı nedir?

Karışık bitki çayı, birbirinden bağımsız hammaddelerin kuru hâlde belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen çaydır. Bileşenler çiçek (ıhlamur, papatya), yaprak (nane, melisa), meyve (kuşburnu, elma), kabuk (portakal), kök (zencefil) ve tohum (rezene, anason) olabilir. Karışımın adı çoğu zaman pazarlama adıdır; yasal ad, içerik listesi ve oranlardır.

Harmanda en önemli kavram, ağırlıkça oran sıralamasıdır. Etiketleme Yönetmeliği'ne göre içindekiler listesi, ağırlıkça en çok olandan en aza doğru sıralanır. Çok küçük oranlı bileşenler de listede yer alır; çünkü alerjen ya da özel uyarı gerektiren bir bileşen küçük miktarda olsa bile bildirilmek zorundadır.

Harman, içinde Camellia sinensis (siyah ya da yeşil çay) yaprağı barındırıyorsa çay sınıfına girer ve kafein içerir. Bu durumda Çay Tebliği'nin (2015/30) ilgili hükümleri de gündeme gelir. Kafeinsiz bitki harmanı ile çaylı harman ayrı ürünlerdir ve etikette açıkça ayrılır.

Harman nasıl hazırlanır?

Harman hazırlamak, bileşenleri tek tek temin etmekle başlar. Her bileşen kendi kaynağından, kendi parti numarası ve belgeleriyle gelir. Bu belgeler: kaynak (doğadan toplanan mı, tarladan mı, ithal mi), ilaçlama kaydı ya da analiz raporu, toplama yılı ve gerekiyorsa izin belgesidir. Harman, tek bir belgesiz bileşen yüzünden bütünüyle belgesiz sayılır.

Bileşenler karıştırılmadan önce kesim boyutu yaklaştırılır; iri ve ince parçalar bir arada olursa karışım ayrışır, iri parça yukarı, ince parça aşağı çöker. Bu yüzden ürün paketlenirken her torbanın içinde oran tutarsızlaşabilir. Parçaları benzer boyuta getirmek ve karışımı yavaşça, bir kerede büyük partiyle harmanlamak bu sorunu azaltır.

Harmanlama temiz, kuru ve kapalı bir alanda, gıda temaslı yüzeylerde yapılır. Aynı makinede önce yoğun kokulu bileşen (nane, tarçın, zencefil) karıştırılmışsa, sonraki hafif kokulu harmana koku bulaşır; bu yüzden makine temizliği kayıt altına alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Karışık bitki çayı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar görünüm, koku ve karışım yeknesaklığıyla değerlendirir.

Yeknesaklık: iki farklı torbadan alınan örnekte bileşen oranları birbirine yakın; ayrışma ve dipte toz birikmesi sınırlı.
Koku: bileşenlerin kokusu dengeli; tek bir bileşenin kokusu tüm karışımı bastırmamış, küf ve bayat koku yok.
Temizlik: dal, sap, taş, toprak ve böcek ayıklanmış; her bileşen ayrı ayrı elenmiş.
Bileşen künyesi: her bileşenin bilimsel adı, kaynağı ve parti numarası kayıtta; bir bileşen ilaçlı kaynaklıysa analiz raporu dosyada.
Oran doğruluğu: etiketteki sıralama ve yüzdeler gerçek karışımı yansıtır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Mevzuat ve etiket kuralı

Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; harman satışında Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Bileşenlerden biri baharat ise (tarçın, karanfil, kakule) o bileşenin kalitesi için Baharat Tebliği (2022/7, RG 19.04.2022, sayı 31814) göz önünde bulundurulur. Bileşenlerden biri Camellia sinensis ise Çay Tebliği (2015/30, RG 17.06.2015, sayı 29389) da gündeme gelir.

Etikette ürünün adı, içindekiler (ağırlıkça azalan sırayla, bilimsel adlarıyla birlikte tercihen), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası, üretici bilgisi ve saklama koşulu bulunur. Aroma eklenmişse aroma ve kaynağı belirtilir. Harmandaki her bileşenin kendi uyarısı etikete yansır: örneğin hamilelikte ya da ilaç kullanımında temkin gerektiren bir bileşen varsa, bu uyarı harmanın etiketinde de yer alır.

Ambalaj, Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği'ne (RG 05.04.2018, sayı 30382) uygun olmalıdır. Gümrük tarife cetvelinde bitki karışımları 12. faslın 1211 pozisyonunda ya da baharat içeriğine göre 9. fasılda ele alınabilir; harmanın bileşimine göre altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 5 Nisan 2018 tarihli ve 30382 sayılı sayı · Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Karışık bitki çayı dökme çuvalda, kraft ya da folyo torbada, kavanozda, teneke kutuda ve süzen poşette satılır. Poşetli harmanda bileşenler daha ince kesilir; dökme harmanda iri parçalar korunur. Fiyatı satıcı belirler; bileşenlerin cinsi, oranı, belgeli olması, ambalajı ve marka dışı özgün karışım olması fiyatı etkiler.

Saklama: en hassas bileşene göre ayarlanır. Çiçekler ışıkta solar, uçucu yağlı yapraklar havayla kokusunu kaybeder, meyve parçaları nemi çeker. Bu yüzden harman ışık geçirmeyen, hava geçirmez kapta, serin ve kuru yerde saklanır. Açıldıktan sonra kısa sürede tüketilir.

Alıcılar: otel ve kafeler, aktarlar, hediyelik ürün mağazaları, yöresel ürün mağazaları, kurumsal hediye siparişi veren şirketler ve markasız paketleme isteyen toptan satıcılardır.

Harman yaparken sık yapılan hatalar

İlk hata, bileşenlerin yalnızca adıyla yetinmektir. "Bitki karışımı" yazıp içeriği vermeyen etiket, yönetmeliğe uymaz. İkinci hata, belgesiz bir bileşeni küçük oranda olduğu için görmezden gelmektir; bir bileşenin ilaçlı kaynağından geldiği anlaşılırsa harmanın tamamı sorgulanır.

Üçüncü hata, farklı raf ömürlü bileşenleri aynı torbada saklamaktır. Çiçekler ve yapraklar hızla bayatlarken kökler ve kabuklar daha uzun dayanır; harman için "tavsiye edilen tüketim tarihi" en kısa ömürlü bileşene göre yazılır.

Dördüncü hata, doğadan toplanan bir bileşende toplama izni olduğunu unutmaktır. Harmanda adaçayı, kekik, dağ çayı gibi doğadan toplanan bitkiler varsa, orman alanlarından toplama için 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında izin gerekir ve bu kayıt harmanın dosyasında bulunur. Beşinci hata, bileşenlerden birinin çocuklar ya da hamileler için taşıdığı uyarıyı etikette atlamaktır; harman, en dikkatli bileşenin uyarısını taşır.

Sık sorulan sorular

Karışık bitki çayının etiketinde neler yazmalıdır?

Ürün adı, içindekiler (ağırlıkça azalan sırayla), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası, üretici bilgisi, saklama koşulu ve bileşenlerin taşıdığı uyarılar yazılır. Aroma eklenmişse aroma ve kaynağı belirtilir.

Karışık bitki çayında hangi bileşenin uyarısı etikete yazılır?

Harmandaki her bileşenin kendi uyarısı etikete yansır. Hamilelik, çocuk ya da ilaç kullanımında temkin gerektiren bir bileşen varsa, miktarı az olsa bile uyarı harmanın etiketinde yer alır.

Karışık bitki çayı nasıl saklanır?

Işık ve hava geçirmeyen kapta, serin ve kuru yerde saklanır. Çiçekler ışıkta solar, uçucu yağlı yapraklar havayla kokusunu yitirir, meyve parçaları nemi çeker; bu yüzden raf ömrü en hassas bileşene göre düşünülür.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Karışık bitki çayı hazırlayıp satmak için hangi belge gerekir?

Harmanı hazırlayıp paketleyen işletme il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne gıda işletmesi olarak kayıt yaptırır. Her bileşenin kaynağı, parti numarası ve gerekiyorsa analiz raporu ve toplama izin belgesi dosyada tutulur.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Harman içinde siyah çay varsa nasıl etiketlenir?

Camellia sinensis yaprağı içeren harman çay sınıfına girer ve kafein içerir. Etikette bileşen olarak yazılır, kafein bilgisi eklenir ve Çay Tebliği'nin ilgili hükümleri de gözetilir.

Harmanın gümrük kodu nedir?

Bitki karışımı olarak 12. faslın 1211 pozisyonunda ya da baharat içeriğine göre 9. fasılda ele alınabilir. Bileşime göre altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu

Karışık bitki çayında bileşen oranı nasıl belirlenir?

Oran, ağırlıkça en çok olandan en aza doğru içindekiler listesinde sıralanır. Kesim boyutları yaklaştırılır ki karışım torbada ayrışmasın; her parti için reçete kaydı tutulur.