Isırgan Otu Çayı

Isırgan otu nedir?

Isırgan otu, Urticaceae (ısırgangiller) familyasından Urtica cinsine giren otsu bitkilerin ortak adıdır. Türkiye'de en çok tanınan tür Urtica dioica L.'dir; bir yıllık ısırgan olan Urtica urens L. da yaygındır. Yaprağı kenarları dişli, kalp biçimli ve gövdesiyle birlikte batıcı tüylerle kaplıdır.

Bu tüylerin ucu ele değince kırılır ve içindeki sıvıyı deriye bırakır; bu yüzden toplama eldiven ve uzun kollu giysi ile yapılır. Tüyler kuruyunca batma özelliğini yitirir; kuru ürün güvenle elde tutulur ve süzen poşete doldurulur.

Çay için kullanılan kısım genellikle yapraktır; kimi alıcı gövde ve sap oranına da bakar. Bazı yörelerde ısırgan yemek için de toplanır; yemeklik taze toplama ile çay için kurutma birbirinden ayrı işlerdir. Ayrıca bitkinin kökü ve tohumu ayrı ürün olarak satılabilir; ilanda hangi kısmın satıldığı açıkça yazılmalıdır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Isırgan, nemli ve besin bakımından zengin topraklarda, bahçe kenarı, dere kıyısı, orman açıklığı ve eski ağıl çevresinde kendiliğinden yetişir. Besin zengini toprak bitkiyi gürleştirir ama aynı zamanda ürün güvenliği riskini artırır: ağıl, gübre yığını, çöplük ve kanal kenarındaki ısırgan temiz sayılmaz.

Toplama için bahar ve erken yaz uygundur; bitki henüz çiçeğe ve tohuma durmadan yeşil, genç yapraklı hâlde kesilir. Kuru bir günde, çiy kalktıktan sonra, eldivenle ve makasla yapılır. Çiçeklenmiş yaşlı bitkinin yaprağı sertleşir ve kalitesi düşer.

Kesilen dallar hemen sepete konur; nemli bir kasada ya da çuvalda bekletilirse ısınıp kararır. Kurutma gölgede ve havadar bir yerde, toprağa değmeyen yüzeyde, ince serilerek yapılır. Yapraklar kuruyunca kolay ufalanır ve koyu yeşil renkte kalır. Güneşte kurutma rengi soldurur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Isırgan çayı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur; ticarette gözle ve kokuyla değerlendirme yapılır, kurumsal alıcı ayrıca analiz raporu ister.

• Renk: koyu yeşil, canlı; sarı-kahverengi yaprak yaşlı bitkiye ya da nemli kurutmaya işaret eder.
• Kısım: yaprak mı, yaprak-sap karışımı mı? Sap oranı yüksekse ağırlığın bir kısmı değersiz sapa gider.
• Temizlik: toprak, taş, başka bitki ve böcek kalıntısı yok; ağıl ve yol kenarı kokusu yok.
• Koku: otsu ve temiz; küf, rutubet ve gübre kokusu yok.
• Kayıt: hasat yılı, toplama yeri ve toplama tarihi satıcıdan yazılı alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Isırgan çayı Çay Tebliği'nin (2015/30, RG 17.06.2015, sayı 29389) kapsamında değildir; o tebliğ yalnız Camellia sinensis çayını anlatır. Bitki çayına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadığı için ısırgan çayı satışında Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte işler.

Etiketle ilgili en sık düşülen hata, çay olarak sunulan ürüne bitkinin vücuda etkisini yazmaktır; beslenme ve sağlık beyanları onaylı listeyle sınırlıdır ve ısırgan için ilanda yalnız ürünün adı, kullanılan kısım, ağırlık, ambalaj, hasat yılı ve içindekiler bulunur. Ayrıca etikette "ısırgan otu yaprağı" gibi kısım belirtilir.

Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır. Altı haneli kodu parti bazında gümrük müşavirinden alın. Aykırılıkta 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı uygulanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Isırgan kuru yaprak olarak dökme çuvalda, kraft torba ve kavanozda, çay olarak süzen poşet ve kutuda satılır. Parçalanmış (kırık) yaprak ile bütün yaprak ayrı kalemdir; ilanda hangisinin satıldığı yazılmalıdır. Fiyatı satıcı belirler; yaprak rengi, sap oranı, temizlik ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı kap ya da kâğıt astarlı torba; serin, kuru ve ışıksız yer. Yeşil renk ışıkta ve nemde hızla bozulur; parti kahverengiye döner. Naylon çuvalda, nemli depoda tutulmaz.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyen işletmeler, toptan gıda satıcıları ve karışım üreten atölyelerdir. Toplayıcı ile alıcı teslimde numune alıp gözle ve tartıyla kontrol yapar, kayıt tutar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Toplayıcı için güvenlik ve temizlik

Isırgan toplarken kalın eldiven, uzun kollu giysi ve makas kullanılır; çıplak elle koparmak batıcı tüylere maruz bırakır. Toplanan dallar ayrı bir sepet ya da bez çuvalda taşınır, diğer ürünlerle karıştırılmaz.

Toplama yerinin geçmişini bilmek gerekir: önceki sezon ilaçlanmış bir tarlanın kenarı, hayvan barındırılan bir ağıl ya da çöp atılan boş arsa, ısırgan çok gürleşse de uygun değildir. Gıda olarak satılacak bitkide yeri bilinen, temiz ve kayıtlı bir toplama sahası kullanılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kurutma sonrası ayıklama ve ambalaj

Kuruyan ısırgan yaprağı çuvala girmeden önce elle ya da geniş gözlü elekle ayıklanır; kalın saplar, çiçek salkımları ve başka otlar ayrılır. Kuru ısırganın tozu hafif olduğu için ayıklama açık havada rüzgârsız yerde ya da maske ile yapılır.

Ambalajda bitkinin hangi mevsimde toplandığını yazmak alıcıya güven verir: erken bahar yaprağı ile geç yaz yaprağı görünüş ve koku bakımından farklı olabilir. Parti numarası ile birlikte toplama tarihi ambalaj üzerinde ya da kayıt defterinde tutulur.

Toplayıcı ile paketleyici ayrı kişilerse, teslimde ürünün kuruluğu ve temizliği ortak bir formda yazılır. Böylece sonradan ortaya çıkan küf, taş ya da yabancı ot sorunu kimin aşamasında oluştu sorusu kayıtla cevaplanabilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular