Hindiba Kökü Çayı

Hindiba nedir?

Hindiba, papatyagiller (Asteraceae) familyasından Cichorium intybus L. türüdür. Çok yıllık bir ottur; boyu bir metreyi aşabilir, sapı sert ve dallıdır, çiçekleri gök mavisi ve yalnızca sabah saatlerinde açıktır. Kökü kalın, uzun ve etlidir. Aynı türün salata ve sebze olarak yetiştirilen biçimleri (hindiba, radiçyo, witloof) ayrı kullanım alanlarıdır; bu rehber yalnız kökün çay ve kahve benzeri içecek olarak kullanımını anlatır.

Hindiba kökü iki biçimde satılır: kurutulmuş çiğ kök dilim ya da granül, ve kavrulmuş kök. Kavrulmuş kök koyu kahve renkli, odunsu ve hafif tatlımsı kokuludur. Bu bir bileşim ve işleme bilgisidir; ürünün adı ve etiketi hangisinin satıldığını açıkça belirtir.

Hindiba ile karahindiba (Taraxacum) karışır; ikisi de papatyagillerdendir ama farklı cinslerdir. Karahindiba ayrı rehberde anlatılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, kök nasıl işlenir?

Hindiba Türkiye'nin hemen her bölgesinde yol kenarlarında, tarla sınırlarında ve nadas arazide kendiliğinden yetişir. Kök üretimi için tarla bitkisi olarak da yetiştirilir; ancak bu çalışmada TÜİK tablolarında hindiba kökü için ayrı bir satır bulunmadı, bu yüzden üretim miktarı yazılmaz.

Kök sonbaharda, yaprak solmaya başladığında sökülür. Köklerde toprak çok olur; yıkanır, fırçalanır ve uzunlamasına dilimlenir. Dilimler gölgede ya da düşük ısılı kurutma ünitesinde kurutulur. Kavrulacaksa, kurutulmuş kök dilimler dönen kavurma kazanında ısıtılır; kavurma derecesi ve süresi rengi ve tadı belirler.

Yol kenarında yetişen hindiba egzoz ve yol bakım ilaçlarından etkilenebilir; tarla kenarında yabani ot ilacından etkilenebilir. Kök toprağa gömülü olduğu için ağır metaller ve toprağa karışan ilaç kalıntıları yaprağa göre daha dikkatle ele alınır. Temiz tarladan, ilaçlama kaydı olan alandan söküm yapılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Hindiba kökü için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle, kokuyla ve dilim yapısıyla değerlendirir.

• Çiğ kuru kök: açık krem-kahve dilimler; kararmış, küflü ve çürük parça yok.
• Kavrulmuş kök: eşit koyu kahve; yanık, kömürleşmiş ve eşitsiz kavrulmuş parça oranı düşük.
• Koku: çiğ kökte hafif toprağımsı, kavrulmuşta tatlımsı ve odunsu; küf ve ekşi koku yok.
• Temizlik: toprak, taş, kum ve böcek yıkanmış ve ayıklanmış.
• Kavurma bilgisi: kavrulmuş mu, hangi dereceye kadar; ilanda ve etikette yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve gümrük kodu

Hindiba kökü çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Kavurma sırasında oluşabilecek bulaşanlar için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) çerçevedir.

Gümrük tarife cetvelinde çiğ kurutulmuş hindiba kökü ile kavrulmuş hindiba farklı yerlerde ele alınır. Kurutulmuş kök, 12. faslın bitki kökü pozisyonlarına yakın; kavrulmuş hindiba ve kahve yerine geçen kavrulmuş ürünler ise 21. faslın 2101 pozisyonunda düşünülebilir. Doğru kod için ürünün kavurma durumuna göre gümrük müşavirine danışın.

Etikette ürün adı (hindiba kökü, kavrulmuş ya da çiğ; mümkünse Cichorium intybus), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Kavrulmuş ürünün kahve değil kahve yerine geçen bir ürün olduğu belirtilir, tüketiciyi yanıltacak "kahve" ifadesi tek başına kullanılmaz.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Hindiba kökü dilim, kaba kırık, granül ve toz olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Kavrulmuş hâli genellikle kavanoz ya da folyo torbada paketlenir. Fiyatı satıcı belirler; kavurulmuş olup olmadığı, parça yapısı, temizlik ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kuru, serin ve ışıksız yerde, kapalı kapta. Kavrulmuş kök aromasını havayla kaybeder; kavanoz sıkı kapatılır. Çiğ kuru kök nem çeker ve küflenir.

Alıcılar: aktarlar, kahve ve çay mağazaları, yöresel ürün satıcıları, kahve yerine geçen içecek arayan tüketicilere hitap eden butikler ve karışım atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Kavurma için işletme notu

Hindiba kökünü kendisi kavurmak isteyen işletme, kavurma ünitesini gıda işletmesi olarak kaydettirir. Kavurma sıcaklığı ve süresi her parti için kayıt altına alınır, çünkü aynı kök farklı sürelerde farklı renk ve tat verir. Kavurma sonrası soğutma hızlı yapılır ve hemen kapalı kaba konur.

Kavurma sırasında oluşan duman ve yanık kısım ürüne kötü koku bulaştırmasın diye, kavrulmuş parti elenir ve kömürleşmiş parçalar ayrılır. Kavurma makinesi başka ürünlerle ortak kullanılıyorsa temizlik kaydı tutulur.

Kavrulmuş ürün aromalı olarak satılacaksa, aroma kaynağı ve katkılar içindekiler listesinde yazılır. Yalnız kök kavrulduysa liste tek bileşenle sınırlı kalır ve etiket sade olur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular