Hatmi Çayı

Hatmi nedir, hangi bitkiler bu adla anılır?

Hatmi, ebegümecigiller (Malvaceae) familyasından birkaç bitkinin ortak halk adıdır. En yaygını, bahçelerde süs ve çay için yetiştirilen Alcea rosea L. (hatmi gülü, bahçe hatmisi) türüdür. Boyu iki metreye ulaşabilir, gövdesi dik, yaprağı geniş ve tüylü, çiçekleri iri, huni biçiminde, pembe, bordo, sarı ya da beyaz olur. Bir diğeri, Althaea officinalis L. (tıbbi hatmi, bataklık hatmisi) türüdür; nemli yerlerde yetişir, kökü kalın ve etlidir.

Çay için çiçek, yaprak ve kök kullanılabilir. Alcea rosea'nın koyu bordo çiçekleri (siyah hatmi) çay renginin koyuluğuyla tanınır; çiçekler demlenince koyu kırmızımsı bir sıvı verir. Kök genellikle Althaea officinalis'ten alınır ve tozlaştırılmış olarak da satılır. İlanda hangi türün hangi kısmının satıldığı yazılmalıdır.

Hatmi, aynı familyadan olan ebegümeci ve hibiskusla karışabilir; ebegümeci ayrı bir bitkidir ve kendi rehberi mevcuttur. "Hatmi" adı Türkiye'de ayrıca bir lokum çeşidi ve bir tatlı için de kullanılır; bu rehber yalnız bitkiyi anlatır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Hatmi gülü Türkiye'nin her yerinde bahçe duvarı diplerinde, yol kenarlarında ve ev bahçelerinde yetiştirilir. Tıbbi hatmi nemli çayırlarda ve sulak alanlarda kendiliğinden bulunur. Bu çalışmada TÜİK tablolarında hatmi için ayrı bir üretim satırı bulunmadı; bu yüzden toplam miktar yazılmaz.

Çiçek, sabah çiği kalktıktan sonra, tam açmış ve kuru iken toplanır. Tüylü çiçeklerin nemli kalması çabuk kararmaya yol açtığı için ıslak çiçek toplanmaz. Yaprak, çiçeklenmeden önce ya da çiçeklenme sırasında toplanır. Kök sonbaharda söküldüğünde yıkanır, soyulur ve dilimlenir.

Çiçek, ince tabakada gölgede ve havadar yerde kurutulur; kalın serilen çiçek kararır. Kuru çiçek renk olarak koyu bordo ya da morumsu kalmalıdır. Bahçe duvarı ve yol kenarından toplarken ilaçlama ve egzoz bulaşı olmadığından emin olunur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Hatmi için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle, kokuyla ve demleme rengiyle değerlendirir.

• Çiçek rengi: koyu bordo, mor ya da pembe; kahverengiye dönmüş, solgun gri çiçek oranı düşük.
• Bütünlük: tam ya da iri parça çiçek oranı yüksek, toz ve ufalanma düşük.
• Koku: hafif otsu, neredeyse kokusuz; küf ve nem kokusu yok.
• Temizlik: sap, çanak yaprak, böcek, toz ve yabancı madde ayıklanmış.
• Tür ve kısım: Alcea mı, Althaea mı; çiçek mi, yaprak mı, kök mü; ilanda yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve doğadan toplama

Hatmi çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Bahçelerde yetiştirilen hatmi için bahçe sahibinin rızası yeterlidir; fakat süs amacıyla yetiştirilen ve ilaçlanan bahçe hatmisinden çay için çiçek alınmaz. Doğadan toplanan tıbbi hatmi için orman alanlarında 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüğünün izin uygulaması gündeme gelir; sulak alanlarda toplama için ayrıca ilgili koruma statüsü sorulmalıdır. Kök toplama bitkiyi yok ettiği için ticari ölçekte doğadan söküm yapılmamalıdır.

Etikette ürün adı (hatmi çiçeği, yaprağı ya da kökü; mümkünse Alcea rosea ya da Althaea officinalis), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonundadır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru hatmi çiçeği bütün, kırık ya da toz olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Kök dilim ve toz hâli ayrı kalemdir. Hafif ve hacimli olduğundan küçük ambalajlar bile dolu görünür. Fiyatı satıcı belirler; çiçek rengi, bütünlük, temizlik ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: ışıktan korunan, kapalı kapta, serin ve kuru yerde. Çiçeğin rengi ışıkta solar, nemle kararır. Kök tozu nem çeker ve topaklanır. Koyu renkli cam ya da folyo ambalaj tercih edilir.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyenler, kafe ve çay salonları, yöresel ürün mağazaları ve karışım atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme ve satıcı notu

Hatmi çiçeği genellikle sıcak suda birkaç dakika demlenir; koyu bordo çiçekler suya renk verir. Kök için daha uzun demleme ya da soğuk suda bekletme yöntemi anlatılır; kök sıvıyı yapışkan hâle getirir. Hatmi çayı sade ya da diğer bitki ve meyvelerle harmanlanarak sunulur.

Satıcı ilanda hatminin vücuda etkisini anlatmaz. Ebegümecigiller familyasındaki bitkilere alerjisi olanlar için ambalajda uyarı bulunması iyi bir uygulamadır. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan kişilerin ve çocukların bitki çayını düzenli içmeden önce hekime danışması önerilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular