Fesleğen Çayı

Fesleğen nedir, reyhandan farkı ne?

Baharat Tebliği 2022/7 fesleğeni Ocimum basilicum L. (Lamiaceae) türüne giren bitkilerin tam çiçeklenme döneminde hasat edilerek yeşil renge sahipken tekniğine uygun kurutulduktan sonra saplarından ayrılmış yaprak, çiçek ve sürgün uçları karışımı olarak tanımlar. Aynı tür için reyhan ayrı bir madde olarak yer alır: olgun dönemde rengi mor iken kurutulmuş, saplarından ayrılmış yaprak, çiçek ve sürgün uçları karışımı.

Yani tebliğe göre ayrım türde değil, hasat zamanı ve renktedir: yeşil renkli kurutma fesleğen, mor renkli kurutma reyhan adını alır. Ticarette ve halk arasında bu iki ad zaman zaman karıştırılır; etikette tebliğdeki tanıma uygun adı seçmek yanıltıcılığı önler.

Fesleğen, nane ve adaçayı ile aynı Lamiaceae ailesindendir. Tek yıllık, otsu ve kokulu bir bitkidir. Çayda yaprak ve çiçekli uçlar kullanılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Nasıl yetişir, ne zaman hasat edilir?

Fesleğen sıcak sever, ilkbahar donundan sonra ekilir ya da fideyle dikilir; yaz boyunca birkaç kez biçilebilir. Üretim miktarı ve illere göre dağılım için TÜİK bitkisel üretim tablolarına bakılır; bu rehber rakam vermez.

Tebliğe göre fesleğen tam çiçeklenme döneminde hasat edilir ve yeşil renge sahipken kurutulur. Hasat sabah çiğ kalktıktan sonra yapılır; dallar küçük demetler hâlinde havadar ve gölge yerde kurutulur. Doğrudan güneşte kuruyan bitki rengini ve kokusunu kaybeder.

Tebliğin hijyen maddesi doğal kurutmada bitkilerin toprakla doğrudan temas etmemesini, yerden yüksek platformlarda ya da uygun malzemeden yapılmış döşemelerde kurutulmasını ister. Kuruyan bitki sapından ayrılır, yaprak ve çiçekli uçlar elenir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Kalitede nelere bakılır?

Baharat Tebliği ürünün kendine özgü tat, koku ve renkte olmasını, yabancı tat ve koku almamış olmasını, bozuk tane içermemesini ve canlı böcek, ölü böcek ya da kalıntı içermemesini ister (madde 5). Yapraklı baharat için tebliğ kırık yaprağı en çok dörtte biri kopmuş yaprak, lekeli yaprağı yüzeyinin beşte birinden fazlasında renk farkı olan yaprak olarak tanımlar.

Fesleğende renk önemli ölçüttür: tebliğ yeşil rengi korunmuş kurutmayı ister. Kahverengiye dönmüş ya da solgun ürün kötü kurutulmuş demektir. Ek tablolardaki sayısal ölçütler bu çalışmada okunamadı; analiz raporunda tebliğin eklerine göre değerlendirme isteyin.

• Renk: yeşil (reyhan ise mor); kahverengi ya da solgun ürün kötü kurutma işareti.
• Karışım: yaprak, çiçek ve sürgün uçları; odunsu sap oranı düşük.
• Koku: kendine özgü; küf ve rutubet kokusu yok.
• Yabancı madde ve başka ot yok.
• Hasat yılı ve menşe satıcıdan yazılı alınmalı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Fesleğen ve reyhan Baharat Tebliği'nin madde 4 listesinde tanımlıdır. Bitki çaylarına özgü ayrı bir tebliğ bu çalışmada bulunamadı; fesleğen çayı olarak satışta Baharat Tebliği'nin ürün özellikleri, etiket yönetmeliği, hijyen yönetmeliği ve bulaşan ile pestisit mevzuatı birlikte uygulanır. Tebliğ ambalajsız arz edilen ürünlere Ek-5 hijyen kurallarını da getirir.

Etikette ürün adı ("fesleğen" ya da "fesleğen çayı"), içindekiler, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi ve parti numarası yer alır. Etikete fesleğenin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz.

Gümrük tarife cetvelinde fesleğen, baharat olarak 0910 pozisyonu altında ya da bitki olarak 1211 pozisyonu altında değerlendirilebilir; hangisinin uygulanacağı ürünün tanımına ve kullanım amacına bağlıdır. Kesin kodu gümrük müşavirinden parti bazında alın. Tebliğe aykırılıkta 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı uygulanır.

Fesleğen çayı için vücut etkisini anlatan cümle ilana ve etikete yazılmaz. İlanda rengin yeşil ya da mor oluşu (fesleğen ya da reyhan), hasat yılı, ağırlık ve ambalaj yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Fesleğen kurutulmuş, ufalanmış hâlde çuvalla toptan, kraft torba ve kavanozla perakende satılır; çay olarak poşet ve kutuya girer. Fiyatı satıcı belirler, tarımart fiyat vermez. Fiyatı etkileyen başlıca etkenler renk, yaprak bütünlüğü, hasat yılı, menşe, ambalaj ve parti büyüklüğüdür.

Saklama: kapalı, hava geçirmeyen kap; serin, kuru ve ışıksız yer. Fesleğen rengini ve kokusunu ışıkta çabuk kaybeder; şeffaf cam yerine koyu renkli ya da ışık geçirmeyen kap tercih edilir.

Alıcılar: baharatçı ve aktarlar, restoranlar, gıda üreticileri, paketleme işletmeleri ve perakende mağazalar.

Fesleğen çayını hamilelik, emzirme ya da düzenli ilaç kullanımı durumunda hekime veya eczacıya sormadan düzenli içmeyin. Çocuklara verilmesi için de görüş alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Fesleğen çayı nasıl hazırlanır?

Kurutulmuş fesleğen kaynamış ve biraz dinlenmiş suyla demlenir; çok sıcak su yaprağın kokusunu uçurur. Kapaklı demlikte kısa süre bekletilir, sonra süzülür. Fesleğen tek başına ya da nane, adaçayı gibi bitkilerle karışım olarak hazırlanır. Miktar için ambalaj önerisine bakın; bu rehber miktar yazmaz. Fesleğen mutfakta domates yemekleri, salata ve soslarda baharat olarak da kullanılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Fesleğenin mutfaktaki yeri

Fesleğen mutfakta domates yemekleri, makarna sosları, salata ve çorbalarda kullanılır. Çay olarak kullanımı daha az yaygındır ve genellikle başka bitkilerle karışım olarak görülür. Fesleğenin taze demeti ayrı bir üründür ve yeşillik grubunda satılır; kurutulmuş fesleğen ise baharat sınıfına girer. Reyhan ve fesleğen adının karışması nedeniyle ilanda hangisinin satıldığını açıkça yazın: yeşil kurutulan fesleğen, mor kurutulan reyhandır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Sık sorulan sorular