Fasulye Kabuğu Çayı

Fasulye kabuğu nedir?

Fasulye, baklagiller (Fabaceae) familyasından Phaseolus vulgaris L. türüdür. Bakla olarak adlandırılan meyve kabuğu, içindeki taneler olgunlaşıp kuruyunca açılır. Kuru fasulye hasadında bakla dövülerek tane ayrılır; geriye kalan kabuk, saman ve bakla parçaları artık olarak kalır. Çay için bu artığın temiz ayıklanmış kuru bakla kabuğu kısmı kullanılır.

Fasulye kabuğu çayı iki ayrı hammaddeyle karışmamalıdır: yeşil taze fasulye (sebze olarak satılan) kabuğu ve kuru fasulye kabuğu. Taze yeşil fasulye çiğ hâlde ve kabuğuyla tüketilen bir sebzedir ve bu rehberin konusu değildir. Çay için kuru, olgunlaşmış ve dövülmüş baklanın kabuğu kullanılır. Fasulyenin farklı çeşitleri (barbunya, kuru fasulye, börülce) kabuk yapısı bakımından farklılık gösterir; ilanda çeşit biliniyorsa yazılır.

Fasulye kabuğu, bakliyat sektörünün yan ürünü olduğundan hem gıda hem de yem olarak değerlendirilebilir. Yem olarak ayrılan kabuk gıda olarak satılmaz.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede elde edilir, nasıl ayıklanır ve kurutulur?

Kuru fasulye Türkiye'de İç Anadolu, Karadeniz ve Marmara'da geniş alanlarda yetiştirilir. Üretim miktarı için TÜİK bitkisel üretim tablolarına bakılır; kabuk miktarı ayrıca izlenmediği için bu rehber kabuk rakamı vermez.

Hasatta bitki kökünden sökülür, tarlada kurutulur, harman yerine getirilir, dövülür ve savrulur. Bu aşamada kabuk toprak, toz, saman, böcek ve kırıntıyla karışık çıkar. Çay için kabuk ayrıca elenir, elle ayıklanır ve gerekirse havalandırılır. Toprakla temas eden harman yeri çay için sorun yaratır; kabuk, mümkünse temiz bir branda üzerinde ayrılan partiden alınır.

Fasulye bitkisi yetişme döneminde mantar hastalıklarına ve böceklere karşı ilaçlanabilir; hasat öncesi yaprak kurutma ilacı da kullanılabilir. Bu yüzden tarlanın ilaçlama kaydı ve bekleme süreleri bilinmeden kabuk çay diye satılmaz. Ayıklanan kabuk gerekirse hafifçe yıkanır ve gölgede, havadar yerde yeniden kurutulur. Nemli kalan kabuk kısa sürede küflenir.

Kaynak: TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları) · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Fasulye kabuğu için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle, kokuyla ve elle değerlendirir.

• Renk: bej, saman sarısı ya da açık kahve; kararmış, siyah lekeli ve küflü parça yok.
• Koku: hafif bakliyat benzeri ve otsu; küf, toprak ve ekşi koku yok.
• Temizlik: tane kırığı, saman, taş, toprak, toz ve böcek ayıklanmış; elenmiş parti.
• Kuruluk: kırıldığında çıtırtı sesi verir; esnek kalan kabuk tam kurumamıştır.
• Kaynak ve kayıt: tarlanın ilaçlama kaydı var, harman yeri temiz, yem ayrımı yapılmış.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, kalıntı kuralı ve gümrük kodu

Fasulye kabuğu çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir; Baharat Tebliği kapsamında da değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Fasulye tarlasında kullanılan ilaçların kalıntıları Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği'nde (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) ürün bazında sınırlandırılır. Kuru fasulye tanesi için limit vardır; kabuk ise ana ürün olmadığı için ayrı satır bulunmayabilir. Bu çalışmada kabuk için ayrı limit satırı okunmadığından sayı yazılmaz; satıcı kabuk partisini analiz ettirerek güvenceye alır. Harman artığı olarak gelen kabukta bulaşan riski için Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 05.11.2023, sayı 32360) çerçevedir.

Etikette ürün adı (fasulye kabuğu, mümkünse Phaseolus vulgaris), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda ele alınır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru fasulye kabuğu bütün, kırık ya da iri toz kesim olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Hafif ve hacimlidir. Fiyatı satıcı belirler; temizlik, ilaçlama kaydı, kesim ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı kapta ya da kâğıt astarlı torbada, serin, kuru ve ışıksız yerde. Bakliyat artığı olduğu için bakliyat böceklerini (fasulye böceği, güve) çekebilir; böcek ve fare korumalı depoda ve hava geçirmeyen kapta saklanır. Nemli ortamda küflenir.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları ve bakliyat paketleyicilerinin ek ürün atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Çiğ fasulye uyarısı ve satıcı notu

Fasulyenin çiğ ya da az pişmiş hâlinin, lektin adı verilen bir protein nedeniyle tüketilmemesi gerektiği iyi bilinir. Bu bileşim bilgisi, fasulye kabuğu çayı için ürüne özgü bir nottur: kabuk çay olarak demlenirken sıcak suda yeterince bekletilmeli, kısa süreli ılık suyla hazırlanmamalıdır. Etikette kabuğun kaynatılarak ya da kaynar suyla demlenerek hazırlanması gerektiğini belirten bir cümle yer alır.

Baklagillere alerjisi olanlar için ambalajda uyarı bulunması iyi bir uygulamadır. Hamile, emziren, düzenli ilaç kullanan kişilerin ve çocukların bitki çayını düzenli içmeden önce hekime danışması önerilir.

Satıcı ilanda fasulye kabuğunun vücuda etkisini anlatmaz; yalnız ürünün adını, bilimsel adını, hasat yılını, ağırlığını ve ambalajını yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Hasat artığından gıda ürününe geçmek

Fasulye kabuğu geleneksel olarak yem ya da yakacak olarak değerlendirilen bir artıktır. Çay olarak satılacaksa artık, gıda zincirine girer ve hijyen kurallarına tabi olur. Bu geçiş için üç adım gerekir: harman sırasında kabuğun ayrı ve temiz branda üzerinde toplanması, toz ve toprağın elenmesi, ve ilaçlama kaydıyla birlikte partinin etiketlenmesi.

Harman makinesi yem artığıyla ortak kullanılıyorsa, çaya ayrılan partiden önce makine temizlenir. Çaya ayrılan kabuk yem yığınıyla aynı depoda tutulmaz. Küçük çiftçi için pratik bir yol, bir miktar kuru fasulyeyi elle ya da küçük makineyle ayrı harmanlayıp kabuğu temiz biriktirmektir.

Bu işi yapan kooperatif ya da üretici, ürünü gıda işletmesi olarak kaydettirmeden satışa çıkmamalıdır. İl ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğü kayıt sürecinde yol gösterir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular