Ebegümeci Çayı

Ebegümeci nedir?

Ebegümeci, Malvaceae (ebegümecigiller) familyasından Malva sylvestris L. türüne verilen addır. Boyu yarım metreyi geçebilen, yuvarlakça loblu ve tüylü yapraklı, yaprak koltuklarında pembe-mor çizgili çiçekler açan bir bitkidir. Ülkemizin birçok yerinde "hatmi", "tohumluk" ya da "kömeç" gibi yöresel adlarla da anılır; bu adlar her yerde aynı bitkiyi göstermez, bu yüzden ilanda bilimsel ad yazılması iyi olur.

Çay için çiçek ve yaprak kullanılır. Hatmi ile karıştırılmaması gerekir: Hatmi, aynı familyanın Alcea cinsinden boylu ve gösterişli bir bitkisidir ve ticarette ayrı ürün olarak satılır (listede ayrı bir satırdır). Aynı familyadaki hibiskus ile de karıştırılmamalıdır; hibiskus çayında çanak yaprak kullanılır.

Bitkinin yaprağı ve genç sürgünü bazı yörelerde yemek için de toplanır. Yemeklik kullanım ile çay için kurutma ayrı hazırlık gerektirir; bu sayfa yalnızca çay olarak satılan kuru ürünü anlatır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Ebegümeci kıyıdan orta yükseltiye kadar boş arazi, bahçe ve tarla kenarı, yol şevi ve harabelik gibi bozulmuş yerlerde kendiliğinden çıkar. Ticari ekimi azdır; piyasadaki ürün çoğunlukla doğadan ya da bahçe kenarından toplanır. Yetiştiği yerin temizliği ürünün satılabilirliğini belirler.

Yol kenarı, atık su kanalı, çöplük çevresi ve ilaçlanan tarlanın kıyısındaki bitkiler toplanmaz; kökten toprağa bağlı bir ot olduğu için temiz toprak özellikle önemlidir. Çiçekler açtığında, çiy kalktıktan sonra kuru bir günde toplanır; ıslak toplanan bitki kasada kararır.

Çiçek ve yaprak tek kat, gölgede ve havadar yerde, toprağa değmeyen yüzeyde kurutulur. Doğrudan güneş rengi soldurur. İnce çiçek yaprakları birkaç günde kurur; yapraklar daha yavaş kuruduğu için üst üste yığılmamalıdır. Kuruyunca çiçek koyu mora-mavimsi tona döner.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü · TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları)

Kalitede nelere bakılır?

Ebegümeci çayı için bu çalışmada okunan resmî bir tasnif tablosu yoktur; alıcılar genellikle gözle ve kokuyla değerlendirir. Aşağıdakiler, ticarette kullanılan sayısız ölçütleridir.

• Renk: çiçekler koyu mor-mavimsi ya da soluk pembe-mor; yapraklar donuk yeşil. Kahverengileşmiş kütle nemli kurutmaya işaret eder.
• Çiçek oranı: çiçek ile yaprak oranı ilanda yazılmalı; yalnız çiçek ya da yaprak-çiçek karışımı farklı ürünlerdir.
• Yabancı madde: toprak, taş, böcek ve başka bitki yok; kalın sap oranı düşük.
• Koku: hafif, otsu ve tatlımsı; küf ve rutubet kokusu yok.
• Kayıt: hasat yılı ve toplama yeri (il, ilçe) satıcıdan yazılı alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Ebegümeci için Türk Gıda Kodeksi'nde ayrı bir ürün tebliği bulunamadı. Çay Tebliği (2015/30) Camellia sinensis yaprağını kapsar; ebegümeci ona dahil değildir. Satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte uygulanır.

Etikette ürünün adı, kullanılan bitki kısmı (çiçek, yaprak ya da ikisi), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi yer alır. İçinde başka bitki varsa içindekiler listesinde sıralanır. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle, ilanda ve etikette yazılmaz.

Doğadan toplamada arazi orman niteliğindeyse Orman Kanunu (6831) ve orman ürünü toplama izin uygulaması gündeme gelir; özel mülk ve bahçede böyle bir izin aranmaz. Toplamadan önce yerel orman işletme müdürlüğüne sorun. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Ebegümeci kuru olarak çuvalda, kraft torbada ve kavanozda; çay olarak süzen poşet ve kutuda satılır. Hafif ve hacimli olduğu için nakliyede sıkıştırılmamasına dikkat edilir. Fiyatı satıcı belirler; çiçek oranı, renk, temizlik ve ambalaj fiyatı belirler.

Saklama: kapalı kap ya da kâğıt astarlı torba; serin, kuru ve ışıksız yer. Çiçek renkleri ışıkla çabuk soluklaşır. Nem çeken partide küflenme başlar; bu yüzden naylon çuvalda bekletilmez.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyen işletmeler, toptan gıda satıcıları, karışım üreten küçük atölyeler. Karışımlarda ebegümeci içindekiler listesine azalan sırayla yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Ebegümeci ile karıştırılan bitkiler

Ebegümeci yaprağı, yuvarlak loblu ve tüylüdür; yaprak kenarı dişlidir. Genç bitki başka yabani otlarla karıştırılabilir. Çiçekte beş taç yaprağın pembe-mor ve koyu çizgili oluşu ayırıcıdır. Emin olmadığınız bitkiyi toplamayın; ziraat mühendisine ya da üniversitenin botanik bölümüne gösterin.

Hatmi, hibiskus ve ebegümeci aynı familyadan olduğu için ilanlarda sık karışır. Alıcıya hangi bitkinin hangi kısmının satıldığını bilimsel adla yazmak, iade ve anlaşmazlığı önler.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Toplayıcı için pratik notlar

Ebegümeci çoğu kez köy yollarının, bahçe duvarlarının dibinde bol bulunduğu için kolay toplanır gibi görünür; ama kolaylık temizlik anlamına gelmez. Toplayıcı her toplama için yer, tarih ve miktar kaydı tutmalı, partileri toplama günlerine göre ayrı çuvallamalıdır.

Çiçekli ve yapraklı dallar kasada ezilmesin diye geniş ve sığ sepetlerde taşınır. Eve getirilen bitki aynı gün serilerek kurutmaya alınır; bir gece çuvalda beklemiş ebegümeci ısınır, kararır ve koku değiştirir. Kurutma bittikten sonra yabancı otlar, böcekler ve kırık saplar elle ayıklanır.

Ebegümeci çiçekleri hafif ve nem çekicidir; bu yüzden küçük paketlerde silika benzeri nem alıcı bir sachet kullanılabilir. Ancak nem alıcı ürün gıdayla temas etmeyecek biçimde ayrı bir bölmede durur ve ambalajda yazılı uyarısı bulunur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular