Dağ Çayı (Sideritis)

Dağ çayı hangi bitkidir?

Dağ çayı, nanegiller (Lamiaceae) familyasından Sideritis cinsine bağlı birden çok türün ortak adıdır. Türkiye'de bu cinsin onlarca türü ve alt türü bulunduğu botanik kaynaklarda bildirilir; bunların önemli bir bölümü yalnız Anadolu'ya özgüdür (endemik). Bitki kısa boylu, gövdesi ve yaprakları beyaz ya da gümüşi tüylerle kaplı, çiçekleri halkalar hâlinde gövdeye dizili olan bir kaya ve yamaç bitkisidir.

Ticarette tek bir tür yoktur. Aynı adla satılan ürün Ege'de bir türden, Akdeniz'de başka bir türden gelebilir. Bu yüzden ilanda tür adı biliniyorsa yazılır, bilinmiyorsa "Sideritis cinsi" denir. Türü bilinmeden "tek tür" gibi sunmak tüketiciyi yanıltır.

Dağ çayı ile çay bitkisi (Camellia sinensis) arasında akrabalık yoktur. Adı yalnızca demlenerek içilmesinden gelir. Yöreye göre "ada çayı", "kaya çayı" ve benzeri yerel adlarla da anılır; bu adlar adaçayı (Salvia) ile karışabildiği için bilimsel ad şarttır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır?

Dağ çayı çoğunlukla kalkerli, taşlı ve kuru yamaçlarda, yüksek rakımlı meralarda ve çam ormanı kenarlarında yetişir. Ege ve Akdeniz dağlarında yoğunlaşır. Bu çalışmada TÜİK tablolarında dağ çayı için ayrı bir üretim satırı bulunmadı; ürünün tamamına yakını doğadan toplandığı için toplam miktar yazılmaz.

Toplama çiçeklenme döneminde yapılır. Kurumuş bitkiyi köküyle sökmek yerine toprak üstü kısmı makasla kesmek gerekir; kökle sökülen bitki bir daha çıkmaz ve yamaçtaki popülasyon azalır. Her alandan bitkilerin yalnız bir kısmı alınır, tohum vermesi için çiçek bırakılır. Aynı yamaç her yıl tekrar tekrar toplanırsa bitki tükenir.

Kurutma: demetler serin, gölge ve havadar yerde baş aşağı asılarak ya da ince tabakada serilerek kurutulur. Toprak ve taş parçası yıkanmadan önce ayıklanır. Güneşte kuruyan dağ çayı rengini ve kokusunu yitirir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri)

Kalitede nelere bakılır?

Dağ çayı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve kokuyla değerlendirir.

• Görünüm: gümüşi yeşil tüylü yapraklar ve sarımsı çiçek halkaları; kararmış, kahverengi ve küflü dal yok.
• Koku: otsu ve hafif reçinemsi; küf, toprak ve rutubet kokusu yok.
• Temizlik: kök, taş, toprak, dikenli başka bitki ve çam iğnesi ayıklanmış.
• Tür bilgisi: Sideritis cinsi, mümkünse tür ve toplama yöresi yazılı; endemik türlerin satışı ancak izne bağlıysa belgelenmiş.
• Bütünlük: iri kırık, toz ve çubuk oranı ilanda belirtilmiş.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve doğadan toplama izni

Dağ çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Ürün hemen tamamen doğadan toplandığı için asıl mevzuat sorusu toplama iznidir. Orman alanlarındaki odun dışı ürünlerin toplanması 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüklerinin izin uygulamasına bağlıdır. Ayrıca Sideritis türlerinden bazıları endemik ya da nadir olduğundan, ticari toplamadan önce il tarım ve orman müdürlüğünden ve doğa koruma birimlerinden ilgili türün toplanmasına dair kısıt olup olmadığı sorulmalıdır. Bu çalışmada tek tek tür bazında kısıt listesi okunmadığı için bu soruyu satıcı kendisi yöneltmelidir.

Etikette ürün adı, bilimsel ad (Sideritis sp.), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonundadır; ihraç düşünülüyorsa ihracat izinleri ayrıca sorulur.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Dağ çayı bütün dal ve çiçek demeti hâlinde, kırık kesim olarak çuvalda, kraft torbada ve süzen poşette satılır. Bütün demet hacimli olduğundan ambalajı büyüktür. Fiyatı satıcı belirler; toplama yılı, ayıklama temizliği, bütünlük ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı kapta ya da kâğıt astarlı torbada, serin, kuru ve kokusuz yerde. Tüylü yapısı nemi ve kokuyu kolay çeker; mutfakta soğan, sarımsak ve baharatın yanında tutulmaz. İki yıldan eski ürün kokusunu yitirir.

Alıcılar: aktarlar, yöresel ürün mağazaları, bitki çayı paketleyenleri, turistik bölge hediyelik satıcıları ve karışım hazırlayanlardır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Demleme ve satıcı notu

Dağ çayı genellikle bir iki çiçekli dal parçasının sıcak suya atılıp birkaç dakika demlenmesiyle hazırlanır. Dalın çubuğu demlenir, ardından süzülür. Tadı otsu ve hafif reçinemsidir.

Satıcı yeni bir yamaçtan toplayan kişiyse, bitkiyi köküyle söküp getirmemelidir. Alıcı ise ilanda toplama yöresini ve izin durumunu sorma hakkına sahiptir.

Dağ çayı ilanında bitkinin vücuda etkisi anlatılmaz; tür, toplama yöresi, yıl ve ağırlık yazılır. Hamilelik, emzirme ya da düzenli ilaç kullananlar bu çayı düzenli içmeden önce hekime danışmalıdır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Doğadan toplamada süreklilik

Dağ çayı gibi yalnız doğadan toplanan bir ürünün geleceği toplayıcının davranışına bağlıdır. Bitki yavaş büyür, tohumunu her yıl bol vermeyebilir ve taşlı yamaçta yeniden çimlenmesi zordur. Bir yamaç üç dört yıl üst üste yoğun toplanırsa çiçekli bitki sayısı belirgin biçimde düşer. Bu yüzden toplayıcılar yamaçları nöbetleşe dinlendirir.

Satıcı için pratik bir kural şudur: aynı alandan her yıl alınan miktar, kayıt defterinde görülebilir olmalı ve bir önceki yılla karşılaştırılabilmelidir. Miktar her yıl artıyorsa ve bitki sayısı azalıyorsa alan tükeniyor demektir.

Kooperatif ya da köy birliği bu işi birlikte yürütürse, toplama sahalarını paylaştırmak ve tohum bırakmayı kural hâline getirmek kolaylaşır. Alıcılar da giderek izlenebilir ve sürdürülebilir kaynaktan gelen ürünü sorar hâle gelmiştir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri)

Sık sorulan sorular