Çörekotu Çayı

Çörekotu nedir?

Çörekotu, Ranunculaceae (düğünçiçeğigiller) familyasından Nigella sativa L. türünün tohumuna verilen addır. Bitki bir yıllık, ince bölünmüş yapraklı, soluk mavimsi-beyaz çiçekli, çiçekten sonra şişkin, çok gözlü bir kapsül meydana getiren otsu bir bitkidir. Kapsül kuruyunca içindeki mat siyah, köşeli, yassı tohumlar dökülür.

Aynı cinsin süs bitkisi olarak yetiştirilen türleri, örneğin Nigella damascena, çörekotu değildir. Ticarette çörekotu denince Nigella sativa kastedilir; ilanda bilimsel ad yazılması karışıklığı önler.

Çörekotu yemekte baharat ve hamur işlerinin üstünde süs olarak, içecekte ise kavrulmuş ya da ezilmiş hâlde kullanılır. Tohum, öğütülmüş tohum ve soğuk sıkım yağı üç ayrı üründür; bu sayfa tohum ve çay olarak satışı anlatır, yağ satışı için ayrı değerlendirme gerekir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf

Nerede yetişir, nasıl hasat edilir?

Çörekotu serin iklimden sıcak iklime kadar geniş bir alanda tarla bitkisi olarak yetiştirilir ve ülkemizde de ekilir. Üretimin yıllara ve illere göre dağılımı için TÜİK tablolarına bakılır; bu rehber rakam vermez.

Ekim genellikle ilkbaharda yapılır. Bitki çiçek açıp kapsül bağladıktan sonra kapsüller sararır ve kurur; hasat zamanı gelmiş bitkiler biçilir, serilerek kurutulur ve dövülerek ya da harmanlanarak tohum kapsülden ayrılır. Kapsüller olgunlaşınca kendiliğinden açıldığı için hasat zamanı kaçırılırsa tohum tarlada dökülür.

Harmandan çıkan tohum elenir, kapsül parçaları, taş ve toprak ayrılır ve tam kurutulur. Nemli ortamda bekletilen tohum küflenir; bu yüzden kuru havada işlem yapmak ve harman yerini tahıl gibi temiz tutmak gerekir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · TÜİK · Bitkisel Üretim İstatistikleri (tarla ve bahçe bitkileri tabloları) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Kalitede nelere bakılır?

Baharat Tebliği (2022/7) baharatın kendine özgü tat, koku ve renkte olmasını, bozuk tane içermemesini, canlı ya da ölü böcek ve kalıntı içermemesini ister (madde 5). Ek tablolardaki sayısal ölçütler bu çalışmada okunamadı; analiz raporunda tebliğin eklerine göre değerlendirme isteyin.

• Renk: mat siyah ve düzgün; gri, beyazımsı küf lekeli ya da kırışmış tane yok.
• Koku: ezilince kendine özgü, keskin ve baharatımsı koku; küf, rutubet ve ransit (eskimiş yağ) kokusu yok.
• Tane: iri, dolgun ve düzgün; kırık ve ufalanmış tane oranı düşük.
• Temizlik: kapsül parçası, taş, toprak, başka tohum ve böcek kalıntısı yok; elenmiş parti.
• Kayıt: hasat yılı ve ekim yeri satıcıdan yazılı alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Çörekotu tohumu baharat olarak Baharat Tebliği (2022/7, RG 19.04.2022, sayı 31814) kapsamında değerlendirilir. Çay olarak paketlenip satıldığında ek olarak Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) uygulanır. Çay Tebliği (2015/30) yalnız Camellia sinensis çayını kapsar; çörekotu onun dışındadır.

En sık hata, çörekotuna ilişkin halk arasında dolaşan söylemleri etikete ya da ilana taşımaktır. Gıdalarda beslenme ve sağlık beyanları yalnız onaylı beyanlarla sınırlıdır; çörekotu tohumu ya da yağı için vücuda etki anlatan hiçbir cümle yazılmaz. İlanda tohumun adı, bilimsel adı, ağırlık, ambalaj, hasat yılı ve menşei yazılır.

Gümrük tarife cetvelinde çörekotu tohumu kullanım amacına göre baharat olarak 09. fasılın 0910 pozisyonunda ya da tohum olarak 12. fasılda ele alınabilir; ekim tohumu ile gıda tohumu farklı değerlendirilir. Altı haneli kodu parti bazında gümrük müşavirinden alın. Aykırılıkta 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı uygulanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Çörekotu tohumu dökme olarak 25 kg çuvalda, perakendede kraft torba, cam kavanoz ve doypackte, çay olarak poşet ve kutuda satılır. Bütün tohum, öğütülmüş tohum ve yağ ayrı kalemdir. Fiyatı satıcı belirler; tane iriliği, renk, temizlik, koku, hasat yılı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: tohum yağlı olduğu için ısınırsa ve nem alırsa acılaşır; hava almayan kapta, serin, kuru ve ışıksız yerde tutulur. Öğütülmüş çörekotu kokusunu ve tazeliğini çabuk yitirir. Kemirgen ve böcek denetimi yapılır.

Alıcılar: fırın, çörekçi ve simitçi gibi gıda üreticileri, baharatçı ve aktarlar, bitki çayı paketleyenler, yağ sıkımı yapan küçük atölyeler, toptan gıda satıcıları ve ihracatçılar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Tüketiciye not

Bu sayfa bilgi içindir; çörekotunun vücuda etkisi hakkında hüküm kurmaz. Hamileyseniz, emziriyorsanız, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da çocuğa verecekseniz çörekotu çayını düzenli tüketmeden önce hekime ya da eczacıya sorun. Satıcı iseniz, ürünün ambalajında yazılı kullanım bilgisinin dışında öneride bulunmayın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Tohum temizliği ve eleme

Harmandan çıkan çörekotu tohumunda kapsül parçaları, toz ve ufak yabancı tohumlar bulunur. Üç aşamalı eleme yaygındır: önce iri parçalar için geniş gözlü elek, sonra tohum boyutuna uygun elek, en sonda toz ve kırıkları ayıran ince elek. Rüzgârla savurma da hafif çöpleri ayırmak için kullanılır.

Temizlenen tohum temiz bir zeminde ince serilerek son bir kez kurutulur ve ambalajlanır. Ağır ve yağlı tohumun çuvalda sıkışması ısınmaya yol açabileceğinden çuvallar çok doldurulmaz ve havalandırılır.

Çörekotu tohumunu hem baharat hem çay diye iki ayrı etiketle satacak işletme, iki ürün için ayrı etiket taslağı hazırlar. Baharat etiketi ile çay etiketi içindekiler listesi ve hazırlama bilgisi bakımından farklı olabilir ve her ikisi de kayda geçirilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular