Civanperçemi Çayı

Civanperçemi çayı, Achillea cinsinden bitkilerin kurutulmuş çiçekli üst kısmından hazırlanır. Yol kenarı ve çayırlarda kendiliğinden yetiştiği için ticaretin asıl derdi doğru türü seçmek, temiz yerden toplamak ve düzgün kurutmaktır. Bu rehber tanımı, toplama ve kurutmayı, kaliteyi, mevzuatı ve ticari takdimi sade bir dille anlatır.

Civanperçemi nedir, hangi bitkidir?

Civanperçemi, papatya ile aynı familyada (Asteraceae) yer alan çok yıllık otsu bir bitkidir. Ticarette en çok anılan tür Achillea millefolium L.'dir; adındaki "millefolium" yaprağının bin parçalı, tüy gibi ince bölünmüş görünüşünden gelir. Sapın ucunda yassı bir şemsiye gibi dizilmiş küçük çiçekler taşır.

Türkiye'de Achillea cinsinin onlarca türü yetişir ve bunların bir kısmı yalnız yurdumuza özgüdür. Halk arasında hepsine civanperçemi dendiği için ilanda bilimsel adı yazmak alıcıyı yanlış anlamadan korur. Tür adını bilmiyorsanız "Achillea türleri" yazmak, bilmediğiniz bir adı yazmaktan iyidir.

Çay için çoğunlukla çiçeklenme döneminde kesilen çiçekli üst kısım (çiçek ve yakınındaki ince yapraklar) kullanılır. Saf civanperçemi olarak ya da başka bitkilerle harman olarak satılır; harmansa bileşenler içindekiler listesinde azalan sırayla yazılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, nasıl toplanır ve kurutulur?

Civanperçemi kıyıdan yaylaya kadar geniş bir kuşakta çayır, mera, orman açıklığı ve tarla kenarında yetişir. Ticari ekim sınırlıdır; piyasadaki parti çoğunlukla doğadan toplanır. Toplama yeri, ürünün kalitesini ve satılabilirliğini doğrudan belirler.

Yol kenarı, sulama kanalı, hayvan barınağı çevresi ve ilaçlanan tarla kenarından bitki toplanmaz: egzoz, atık su ve ilaç bulaşması gıdada kabul edilmez. Mera ise sürü geçtiği için temiz sayılmaz; çiçekler gübreyle ya da hayvan tüyüyle kirlenmiş olabilir. Temiz, sürü girmemiş yamaç ve çayır tercih edilir.

Çiçekler tam açıldığında, çiy kalktıktan sonra kuru bir günde kesilir. Islak toplanan bitki kasada ısınıp kararır. Kesilen dallar küçük demetler hâlinde, gölgede ve havadar bir yerde, toprağa değmeyen bir yüzeyde kurutulur; güneş doğrudan vurursa renk soluklaşır. Sap ve çiçek ince olduğu için birkaç günde kurur; kuruyunca kolay kırılır.

Doğadan toplama büyük ölçekliyse yalnızca özel arazide ya da izin alınmış sahada yapılır. Orman sayılan alanlarda toplamadan önce orman işletme müdürlüğüne sorulur.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Civanperçemi için bu çalışmada okunan resmî bir sınıflandırma tablosu yoktur; satışta alıcı ve satıcı genellikle gözle ve kokuyla değerlendirme yapar, gerekirse laboratuvar raporu ister. Aşağıdaki ölçütler ticarette yaygın kullanılan, sayı içermeyen ölçütlerdir.

Renk: çiçekler beyazımsı ya da soluk pembe, yapraklar gri-yeşil; kahverengiye dönmüş parti yaşlı ya da nemli kurumuştur.
Koku: bitkinin kendine özgü aromatik kokusu var, küf ve rutubet kokusu yok.
Kısım: yalnız çiçekli üst kısım mı yoksa sapı da mı satılıyor, ilanda yazılmış olmalı; kalın sap oranı yüksekse ağırlık sapa gider.
Yabancı madde: toprak, taş, başka bitki ve böcek kalıntısı yok; elenmiş ve ayıklanmış parti.
Kayıt: hasat yılı, toplama yeri (il, ilçe, mevkii) ve kurutma biçimi satıcıdan yazılı alınır.

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Çay Tebliği (2015/30, Resmî Gazete 17.06.2015, sayı 29389) Camellia sinensis yaprağından yapılan çayı kapsar; civanperçemi çayı bu tebliğin dışında kalır. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı. Bu yüzden satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer), Gıda Hijyeni Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) ve bulaşan ile pestisit kalıntısı kuralları birlikte uygulanır.

Etikette ürün adı (civanperçemi, mümkünse Achillea cinsi), kullanılan bitki kısmı, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici ya da paketleyici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan hiçbir cümle etikete ve ilana girmez; beslenme ve sağlık beyanları yalnız onaylı listedeki beyanlarla sınırlıdır.

Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda toplanır; civanperçemi için de bu pozisyon gündeme gelir. Altı haneli kodu parti bazında gümrük müşavirinden alın. Aykırılıkta 5996 sayılı Kanun'un idari yaptırımı uygulanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Haziran 2015 tarihli ve 29389 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Çay Tebliği (Tebliğ No: 2015/30) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur153411.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Civanperçemi dökme olarak büyük çuvalda, perakendede kraft torba ve kavanozda, çay olarak ise süzen poşet ve kutuda sunulur. Çiçekli üst kısım hafif ve hacimli olduğu için ağırlık küçük, hacim büyüktür; nakliyede sıkıştırma kırılmaya yol açar. Fiyatı satıcı belirler; kalite, hasat yılı, ayıklama düzeyi ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kapalı, hava geçirmeyen kap ya da kâğıt torba; serin, kuru ve ışıksız yer. Çiçekler nemi çabuk çeker; nemlenen civanperçemi küflenir ve satılamaz hâle gelir. Naylon çuvalda uzun süre bekletmeyin, kâğıt astarlı çuval tercih edin.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, bitki çayı paketleyen işletmeler, toptan gıda satıcıları, bakkal ve market zincirleri ile ihracatçılardır. Kurumsal alıcılar çoğunlukla analiz raporu ve etiket taslağı ister; bunları önceden hazırlamak satışı hızlandırır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Benzer bitkilerle karıştırmamak

Civanperçemi şemsiye biçimli çiçek kümesiyle yabani havuç, baldıran ve diğer şemsiyeli bitkilerle yanlış tanınabilir. Bunlardan bazıları gıda değildir ve ayırt etmek için yaprağın incecik, tüyümsü bölünmesine, kokusuna ve çiçeğin papatyamsı yapısına bakılır. Emin değilseniz toplamayın; yerel ziraat mühendisine ya da üniversite botanik bölümüne gösterin.

Toplayıcı ile alıcı arasındaki en sık anlaşmazlık, partide başka bitkinin karışmasıdır. Teslimde numune alıp tartı ve gözle kontrol yapmak, kayıt tutmak anlaşmazlığı önler.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular

Civanperçemi hangi ayda toplanır?

Çiçeklenme dönemi bölgeye ve rakıma göre değişir; ova ve kıyıda erken yaz, yaylada yaz ortası ve sonudur. Çiçekler tam açtığında, çiy kalktıktan sonra kuru bir günde kesilir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Civanperçemi nasıl kurutulur ve saklanır?

Küçük demetler hâlinde, gölgede, havadar bir yerde ve toprağa değmeyen yüzeyde kurutulur. Kuruyunca kapalı kapta, serin ve ışıksız yerde tutulur. Nem çeken çiçekler küflendiği için kuruma tam olmadan paketlenmez.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Civanperçemi ile papatya aynı bitki midir?

Hayır. İkisi aynı familyada (Asteraceae) ama ayrı cinslerdir. Papatyada tek çiçek başı ve sarı göbek vardır; civanperçemide sapın ucunda küçük çiçeklerden oluşan yassı bir şemsiye ve iyice bölünmüş ince yapraklar bulunur. Satışta ikisi ayrı ürün olarak adlandırılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Civanperçemi çayı satmak için hangi belge gerekir?

Paketleyip satacaksanız gıda işletmesi olarak il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne kayıt ya da onay gerekir. Etiket Etiketleme Yönetmeliği'ne uygun olmalıdır. Doğadan topladıysanız toplama yerinin özel mülk ya da izinli saha olduğunu gösteren kaydı saklayın.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Civanperçemi çayının gümrük kodu nedir?

Kurutulmuş bitki kısımları tarife cetvelinde 12. faslın 1211 pozisyonunda yer alır. Altı haneli kodu ürünün hâline göre gümrük müşavirinden alın; bu sayfa kesin kod vermez.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu

Civanperçemi çayının etiketine ne yazılır?

Ürün adı, bitki kısmı, net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici ya da paketleyicinin adı ve adresi yazılır. Bitkinin vücuda etkisini anlatan bir cümle yazılmaz.