Böğürtlen Yaprağı Çayı

Böğürtlen yaprağı çayı, böğürtlen çalısının (Rubus cinsi) kurutulmuş yapraklarından hazırlanır. Böğürtlen Türkiye'de çit diplerinde, orman kenarlarında ve dere boylarında kendiliğinden bulunur; bu yüzden yaprağı kolay bulunur ama toplandığı yer ve çalının dikenli yapısı işi zorlaştırır. Bu rehber bitkinin tanımını, toplamayı, kurutmayı, kaliteyi, doğadan toplama kurallarını ve ticari takdimi anlatır.

Böğürtlen yaprağı hangi bitkiden gelir?

Böğürtlen, gülgiller (Rosaceae) familyasından Rubus cinsine bağlı, dikenli ve yayılıcı çalıların ortak adıdır. Türkiye'de bu cinsin birçok türü vardır; en yaygınlarından biri Rubus sanctus türüdür. Türler birbirine çok benzediği için çoğu botanik kaynak "Rubus fruticosus topluluğu" ifadesini kullanır. İlanda tek bir tür belirtmek mümkün değilse "Rubus cinsi" yazılır.

Yaprak bileşik yapılıdır: genellikle üç ya da beş yaprakçıktan oluşur, kenarları tırtıklı, alt yüzü açık renkli ve damar üzerinde ince dikenlidir. Aynı çalının sapı, gövdesi ve yaprak saplarındaki dikenler toplayıcının elini yaralar; eldiven ve uzun kollu giysi gerekir.

Böğürtlen yaprağı, yakın akraba olan ahududu ve çilek yaprağıyla ayrı üründür; üçü de gülgiller familyasındandır ama yaprak biçimleri, aromaları ve yetiştirme koşulları farklıdır. İlanda karışıklığı önlemek için her birinin bilimsel adı ayrı yazılır.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, ne zaman toplanır, nasıl kurutulur?

Böğürtlen Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz'in nemli kesimlerinde yol kenarlarında, bahçe çitlerinde, orman açıklıklarında ve dere boylarında kendiliğinden yetişir. Meyve üretimi için bahçede yetiştirilen çeşitler de vardır. Bu çalışmada TÜİK tablolarında böğürtlen yaprağı için ayrı bir satır bulunmadı; yaprak miktarı yazılmaz.

Yaprak ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar, çalı çiçeklenmeden ya da çiçeklenme sırasında toplanır. Genç, sağlam ve lekesiz yapraklar seçilir; kurtlu, mantar lekeli ve toz kaplı yapraklar alınmaz. Yol kenarında egzoz ve toz taşıyan çalılardan, hayvan otlatılan ve ilaçlama yapılan arazilerden toplanmaz.

Toplanan yaprak ince tabakada, gölgede ve havadar yerde birkaç günde kurutulur. Sıcak yerde hızlı kuruyan yaprak rengini koruyabilir; fakat güneşte bırakılan yaprak solar. Bazı üreticiler yaprağı kurutmadan önce hafifçe ezip birkaç saat bekleterek bir tür yükseltgenme uygular; bu tekniği ilanda yazmak gerekir, çünkü ürünün rengi ve kokusu değişir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Böğürtlen yaprağı için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle ve kokuyla değerlendirir.

Renk: koyu yeşil ya da yeşilimsi kahve; kömür gibi kararmış ya da beyaz küf lekeli yaprak yok.
Koku: hafif otsu ve meyvemsi; küf ve duman kokusu yok.
Temizlik: diken parçası, dal, çiçek, meyve ve toz ayıklanmış; böcek kalıntısı yok.
Yerleşim: toplama yeri yol kenarı, çöplük kenarı ya da ilaçlı tarla değil; ilanda toplama bölgesi yazılı.
Parça yapısı: bütün yaprak, kırık ve toz oranı ilanda belirtilmiş.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve doğadan toplama izni

Böğürtlen yaprağı çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır.

Doğadan toplanan yaprakta, orman alanında toplama yapılıyorsa 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüğünün odun dışı ürün izni gündeme gelir; orman sayılmayan arazide arazi sahibinin rızası aranır. Toplayıcı, izin belgesini ve toplama yerini kaydeder.

Bahçede meyve için yetiştirilen böğürtlenden yaprak alınıyorsa, bahçenin ilaçlama geçmişi sorulur; çünkü meyve bahçeleri mantar ve böcek ilacıyla işlem görür. Kalıntı sınırları Pestisit Azami Kalıntı Limitleri Yönetmeliği'nde (RG 27.09.2021, sayı 31611 mükerrer) belirlidir. Yaprak için ayrı sınır satırı bulunmayabilir; satıcı bu belirsizlikte analiz yaptırır.

Etikette ürün adı (böğürtlen yaprağı, mümkünse Rubus sp.), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonundadır; altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru böğürtlen yaprağı bütün, kırık ve toz kesim olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Karışımlarda sıklıkla ahududu, çilek yaprağı, kuşburnu ve nane ile birlikte bulunur. Fiyatı satıcı belirler; toplama yılı, renk, temizlik ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kuru yaprak kapalı kapta ya da kâğıt astarlı torbada, serin, ışıksız ve kokusuz yerde tutulur. Nem çeker ve küflenir; nemli depoda saklanan parti satılmaz. Bir yıldan eski ürün kokusunu yitirir.

Alıcılar: aktarlar, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları ve karışım atölyeleridir.

Toplayıcı için saha notu

Böğürtlen çalısı dikenlidir ve geniş yer kaplar. Toplayıcı kalın eldiven, uzun kol ve sağlam ayakkabıyla çalışır. Yaprak, dikenli sapıyla birlikte kesilmez; yaprak tek tek ya da yaprak saplarından koparılır. Çalının tamamı kırılırsa meyve verimi düşer ve çalı bir sonraki yıl zayıf kalır.

Sepet doldurulduğunda yaprak üst üste basılmaz; basılan yaprak ısınır ve kararır. Toplamadan eve dönüş süresi kısa tutulur ve aynı gün kurutmaya serilir.

Kayıt: tarih, yer, çalının türü bilinirse adı ve toplanan miktar defterde tutulur. Aynı sepette böğürtlen yaprağıyla başka bitki yaprağı karışmış olabilir; ayıklama aşamasında özellikle sarmaşık, asma ve yabani gül yaprağı gibi benzerler ayrılır.

Sık sorulan sorular

Böğürtlen yaprağı ne zaman toplanır?

Genç ve sağlam yapraklar ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar toplanır. Yağmurdan hemen sonra ıslak yaprak, toz kaplı yaprak ve ilaçlanmış alanın yaprağı alınmaz.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Böğürtlen, ahududu ve çilek yaprağı aynı mıdır?

Hayır. Üçü de gülgiller familyasındandır ama farklı bitkilerdir. Böğürtlen yaprağı bileşik, dikenli bir çalıdan; ahududu yaprağı daha ince dikenli çalıdan; çilek yaprağı ise yerde büyüyen küçük bir bitkiden gelir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Böğürtlen yaprağı nasıl kurutulur ve saklanır?

İnce tabakada, gölgede ve havadar yerde birkaç günde kurutulur. Kuruyunca kapalı kapta ya da kâğıt astarlı torbada, serin ve kuru yerde saklanır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Yol kenarından böğürtlen yaprağı toplanır mı?

Toplanmaz. Yol kenarında egzoz, toz ve yol bakım ilaçları yaprağa bulaşabilir. Orman içi temiz alanlar ya da kendi bahçenin çitleri tercih edilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Böğürtlen yaprağı toplamak ve satmak için izin gerekir mi?

Orman alanında toplama için 6831 sayılı Orman Kanunu kapsamında orman işletme müdürlüğüne danışılır; özel arazide arazi sahibinin izni gerekir. Paketleyip satan işletme gıda işletmesi olarak il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğüne kayıt yaptırır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri)

Böğürtlen yaprağının gümrük kodu nedir?

Böğürtlen yaprağı çay amacıyla kurutulmuşsa 12. faslın 1211 pozisyonunda değerlendirilir; böğürtlen meyvesi ise başka fasılda yer alır. Altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu