Ardıç Çayı

Ardıç nedir, hangi kısmı kullanılır?

Ardıç, Cupressaceae (servigiller) familyasından Juniperus cinsine giren, çalı ya da ağaç boyunda, iğne ya da pul yapraklı, her dem yeşil bitkilerin adıdır. Türkiye'de çok sayıda ardıç türü yetişir. Gıdada ve baharatta en çok anılan tür Juniperus communis L.'dir; meyve gibi görünen kısım aslında etlenmiş bir kozalaktır ve halk arasında ardıç yemişi denir.

Çay için genellikle olgun, mavimsi-siyah yemişler kurutulup ezilerek kullanılır. Dal, yaprak ve odun parçaları çay malzemesi olarak satılmaz. Ardıç katranı ve ardıç yağı ayrı ürünlerdir ve bu sayfanın konusu değildir.

Aynı cinsin bazı türleri, örneğin Juniperus sabina, zehirli kabul edilir ve gıdada kullanılmaz. Bu nedenle toplayan ve satan kişinin türü doğru tanıması şarttır. Emin değilseniz toplamayın.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, ne zaman ve nasıl toplanır?

Ardıç, Türkiye'de kıyıdan yüksek dağlara kadar birçok bölgede kurak yamaçlarda, kayalık yerlerde ve orman altlarında doğal olarak yetişir. Ardıç ormanı Anadolu'nun orta ve doğu kesimlerinde de yaygındır. Üretimin illere göre dağılımı için Orman Genel Müdürlüğü ve TÜİK kayıtlarına bakılır; bu rehber rakam vermez.

Ardıç yemişleri çok yavaş olgunlaşır: aynı daldaki yemişlerin bir kısmı yeşil, bir kısmı mavimsi-siyahtır ve olgunlaşma birkaç yıl alır. Çay ve baharat için yalnız olgun, koyu renkli yemişler elle toplanır; yeşil yemiş toplanmaz. Toplama genellikle sonbaharda yapılır. Ardıç dikenli yapraklı olduğundan eldiven takılır.

Ardıç ağaçları yavaş büyüdüğü için aşırı toplama bitkiye zarar verir; dal kırmadan, yalnız olgun yemiş toplamak gerekir. Kurutma gölgede, havadar bir yerde, tek kat serilerek yapılır; yemişler birkaç haftada kırışarak kurur.

Ardıç çoğunlukla ormanlık alanda yetiştiği için toplama yeri orman sayılıyorsa orman ürünü toplama izin uygulaması gündeme gelir. Toplamadan önce orman işletme müdürlüğüne danışın.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Baharat Tebliği (2022/7) baharatın kendine özgü tat, koku ve renkte olmasını, yabancı koku taşımamasını, canlı ya da ölü böcek içermemesini ister. Ek tablolardaki sayısal ölçütler bu çalışmada okunamadı; analiz raporunda tebliğin eklerine göre değerlendirme isteyin.

• Olgunluk: yemişler koyu mavimsi-siyah ve kırışık; yeşil yemiş oranı düşük.
• Koku: ezilince kendine özgü reçineli-aromatik koku; küf ve rutubet kokusu yok.
• Temizlik: dal, iğne yaprak, toprak, taş ve böcek kalıntısı yok; elenmiş parti.
• Tür: Juniperus communis gibi gıdada bilinen türden; kokulu ardıç ve diğer gıda dışı türlerin yemişi karışmamış.
• Kayıt: toplama yeri, tarihi ve izin durumu satıcıdan yazılı alınır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat, etiket ve gümrük kodu

Ardıç meyvesi baharat olarak kullanıldığında Baharat Tebliği (2022/7, RG 19.04.2022, sayı 31814) kapsamında değerlendirilir; tebliğ baharatın tanımını, özelliklerini ve ambalajsız arzındaki hijyen kurallarını belirler. Çay olarak paketlenip satıldığında ise ek olarak Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) uygulanır. Çay Tebliği (2015/30) Camellia sinensis çayını kapsar, ardıç bunun dışındadır.

Orman alanından ürün toplamak için Orman Kanunu (6831) kapsamındaki izin uygulamasına bakılır; ardıç yemişinin toplanması için izin biçimi orman işletme müdürlüğüne sorulmalıdır. İzinsiz toplama yaptırım getirebilir. Özel arazide yetişen ardıçta bu kural uygulanmaz.

Etikette ürün adı (ardıç meyvesi, mümkünse Juniperus communis), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Bitkinin vücuda etkisini anlatan cümle yazılmaz. Gümrük tarife cetvelinde ardıç meyvesi baharat olarak 09. fasılda (0909 pozisyonu), bitki kısmı olarak 1211'de gündeme gelebilir; tam kodu parti bazında gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Ardıç yemişi kuru olarak çuvalda, kraft torba ve kavanozda, çay ve baharat olarak da küçük paketlerde satılır. Fiyatı satıcı belirler; olgunluk, koku, temizlik, tür doğruluğu, toplama kaydı ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: reçineli uçucu koku hava almayan kapta korunur; serin, kuru ve ışıksız yer gerekir. Nem yemişleri küflendirir. Yemişler tam kurumadan paketlenmez.

Alıcılar: aktar ve baharatçılar, et ve peynir işleyenler gibi gıda üreticileri, bitki çayı paketleyenler, restoranlar ve toptan gıda satıcılarıdır. Büyük alıcılar tür belgesi ve analiz raporu ister.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 19 Nisan 2022 tarihli ve 31814 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Baharat Tebliği (Tebliğ No: 2022/7) · https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur214345.pdf · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Tüketiciye not

Bu sayfa bilgi içindir; ardıcın vücuda etkisi hakkında hüküm kurmaz. Hamileyseniz, emziriyorsanız, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da çocuğa verecekseniz ardıç çayını düzenli içmeden önce hekime ya da eczacıya sorun. Bitkiyi doğru tanımak güvenlik açısından ayrıca önemlidir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Toplayıcı için güvenlik notu

Ardıç yemişi toplarken iğne yapraklı dallar elleri ve yüzü çizebilir; kalın eldiven, uzun kollu giysi ve göz koruması takılır. Yamaçlarda yetişen ağaçlara tırmanmak ya da kayalık yerde dal çekmek düşme riski taşır; toplama için sağlam zemin seçilir, tek başına yüksek yere çıkılmaz.

Toplanan yemişler dallardan ayrı bir kapta taşınır, dal ve iğne parçaları kurutmadan önce ayıklanır. Tür konusunda tereddüt varsa meyve yerine ağacın fotoğrafı ve numunesi bir ziraat mühendisine ya da orman işletme müdürlüğüne gösterilir.

Ardıç yemişi küçük partilerle satıldığında, ambalaj üstünde ürünün hangi türden geldiği ve toplama yılı yazılırsa tür tereddüdü azalır. Kurumsal alıcılar çoğu kez botanik tür doğrulaması için numune ve fotoğraf talep eder; bunları hazır tutmak satışı hızlandırır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Sık sorulan sorular