Alıç Çayı

Alıç nedir, çayda hangi kısmı kullanılır?

Alıç, gülgiller (Rosaceae) familyasından Crataegus cinsine bağlı dikenli çalı ve küçük ağaçların ortak adıdır. Türkiye'de bu cinsin çok sayıda türü bulunur; yaygın olanlar arasında Crataegus monogyna ve Crataegus orientalis sayılabilir. Yapraklar parçalı, çiçekler beyaz ve çok sayıda salkımdadır. Meyve, türe göre kırmızı, turuncu, sarı ya da koyu mor olabilir; küçük elmaya benzer ve içinde sert çekirdekleri vardır.

Çay için üç ayrı kısım kullanılabilir: kurutulmuş meyve, çiçekli dal uçları ve yaprak. Bunlar ayrı ürünlerdir; ilanda hangi kısmın satıldığı açıkça yazılır. Meyve ağırlıklı çay meyve çayı sınıfına yakın olduğundan genel gıda mevzuatıyla, çiçekli dal uçları ise bitki çayı olarak ele alınır.

Alıç ile alıç benzeri dikenli yabani bitkiler (çobanpüskülü, ateş dikeni, yabani armut) birbirine karışabilir. Bu yüzden bilimsel adın yazılması, toplayıcı için ve alıcı için bir güvencedir.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı)

Nerede yetişir, ne zaman toplanır?

Alıç Anadolu'nun hemen her bölgesinde, özellikle İç Anadolu, Karadeniz iç kesimleri, Doğu ve Güneydoğu'da yamaçlarda, orman kenarlarında ve köy çitlerinde kendiliğinden yetişir. Bu çalışmada TÜİK tablolarında alıç çayı için ayrı bir üretim satırı bulunmadı; bu yüzden toplam miktar yazılmaz.

Meyve sonbaharda, olgunlaşıp rengini aldığında toplanır. Çiçek ilkbaharda, tam açmadan hemen önce ya da açma sırasında toplanır. Yaprak ise çiçekle aynı dönemde alınır. Alıç dikenli olduğu için toplayıcı eldiven ve uzun kol giyer; dalın tamamı kırılmaz.

Meyve bütün, dilim ya da ezilmiş olarak kurutulur. Yaş meyve ince dilimlenerek veya yarılarak gölgede ya da düşük ısılı kurutma ünitesinde kurutulur. Çiçek ve yaprak gölgede ince serilerek kurutulur. Yol kenarı ve ilaçlanan bahçe kenarından toplanmaz.

Kaynak: Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Kalitede nelere bakılır?

Alıç için bu çalışmada okunan resmî bir sınıf tablosu yoktur. Alıcılar gözle, kokuyla ve elle değerlendirir.

• Meyve rengi: kırmızı-turuncu ya da koyu bordo; küflü, siyaha dönmüş ya da kurtlu meyve oranı düşük.
• Kuruluk: dilim elde kırılır ya da sert kurur; yumuşak ve nemli kalan parça küf riskidir.
• Koku: hafif meyvemsi ve tatlımsı; küf ve ekşi koku yok.
• Temizlik: sap, yaprak, diken, çekirdek parçası, toz ve böcek ayıklanmış.
• Kısım ayrımı: meyve, çiçek ve yaprak karıştırılmamış; ilanda hangisi olduğu yazılı.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · Türkiye Bitkileri Veri Servisi (TÜBİVES) · bitki türleri, bilimsel adlar ve yayılış bilgisi

Mevzuat ve doğadan toplama izni

Alıç çayı, Çay Tebliği'nin (2015/30) kapsadığı çay değildir. Bitki çaylarına özgü ayrı bir kodeks tebliği bulunamadı; satışta Etiketleme Yönetmeliği (RG 26.01.2017, sayı 29960 mükerrer) ve Hijyen Yönetmeliği (RG 17.12.2011, sayı 28145) birlikte uygulanır. Kurutulmuş meyve olarak satılan alıç için meyve kurutma ve kuru meyve uygulamaları da gündeme gelebilir; emin olmadığınız durumda il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Doğadan toplanan alıçta, orman alanında toplama için 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman işletme müdürlüğünün odun dışı ürün izni; özel arazide arazi sahibinin rızası gerekir. Toplayıcı izin belgesini ve toplama yerini kaydeder.

Etikette ürün adı (alıç meyvesi, alıç çiçeği ya da alıç yaprağı; mümkünse Crataegus sp.), net miktar, tavsiye edilen tüketim tarihi, parti numarası ve üretici bilgisi bulunur. Gümrük tarife cetvelinde kurutulmuş meyve 8. fasılda, bitki kısımları 12. faslın 1211 pozisyonunda ele alınabilir; kısmın niteliğine göre altı haneli kodu gümrük müşavirinden alın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği · T.C. Resmî Gazete · 6831 sayılı Orman Kanunu ve orman ürünü toplama izin uygulaması (Orman Genel Müdürlüğü, orman işletme müdürlükleri) · T.C. Ticaret Bakanlığı · Gümrük Tarife Cetveli (Armonize Sistem): 09. fasıl (kahve, çay, mate ve baharat) ve 12. fasıl (bitki ve bitki kısımları); pozisyon düzeyinde okundu · T.C. Resmî Gazete · 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (idari yaptırım hükümleri; Çay ve Baharat Tebliğlerinde dayanak olarak anılır)

Ticari takdim, saklama ve alıcılar

Kuru alıç bütün meyve, dilim, kırık, çiçekli dal ucu ya da yaprak olarak çuvalda, kraft torbada, kavanozda ve süzen poşette satılır. Kuru meyve ağırdır, çiçek ve yaprak hafif ve hacimlidir. Fiyatı satıcı belirler; kısım, kuruluk, renk, temizlik ve ambalaj fiyatı etkiler.

Saklama: kuru meyve kapalı kapta, serin ve kuru yerde saklanır. Meyve şeker taşıdığı için nem çeker, yapışır ve küflenir; böcek de çeker. Kâğıt astarlı torba ve kapaklı teneke uygundur. Çiçek ve yaprak ışıkta soluklaşır.

Alıcılar: aktarlar, kuruyemiş ve kuru meyve satıcıları, bitki çayı paketleyenler, yöresel ürün mağazaları ve karışım atölyeleridir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği

Tüketici notu ve satıcı dili

Alıç, kaynaklarda kalp ritmi ve tansiyonla ilgili ilaç kullananlar için etkileşim ihtimali bulunan bitkiler arasında anılır. Bu nedenle ilanda, etikette ya da ambalaj üzerinde şu bilginin yer alması yerindedir: kalp, tansiyon ya da başka düzenli ilaç kullananlar, hamile ve emziren kişiler, çocuklar bu çayı düzenli içmeden önce hekime danışmalıdır.

Demleme genellikle kurutulmuş meyve parçası ya da çiçekli dal ucunun sıcak suda bir süre bekletilmesiyle yapılır; sert meyve kısa demlemede suyunu az verir. Satıcı bu çayın vücuda etkisini ilanda anlatmaz, yalnız ürünün kısmını, bilimsel adını, toplama yılını ve ağırlığını yazar.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Tarım ve Orman Bakanlığı) · T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı · Gıda ve Yem Genel Müdürlüğü, gıda işletmesi kayıt ve onay uygulaması; il/ilçe tarım ve orman müdürlüğü

Sık sorulan sorular