Rahvan ve Yerli Irk At

Rahvan, atın aynı yandaki iki ayağını birlikte kaldırdığı özel bir yürüyüş biçimidir; yerli ırk atlar ise Türkiye’nin gen kaynağı olarak korunan atlarıdır. Bu rehber rahvan atı ve yerli ırk atı alırken kimliği, ırk belgesini, yürüyüş denemesini, yarış kayıtlarını ve nakil kurallarını anlatır.

Rahvan nedir, yerli ırk at kimdir?

Rahvan, atın aynı taraftaki ön ve arka ayaklarını birlikte kaldırıp bastığı, binicisini az sarsan bir yürüyüş türüdür. Rahvan bir ırk adı kadar bir yürüyüş tipini anlatır; her at bu yürüyüşü yapmaz. Rahvan atı alırken en önemli ölçü yürüyüşün binekte denenmesidir.

Selçuk Üniversitesi’nin rahvan atı çalışması 1999-2000 yıllarında 20 rahvan yarışına katılan 1.258 atı incelemiş ve 120 atın vücut ölçülerini almıştır. Çalışma, Türkiye’de rahvan yarışlarının ayrı yerel kategorilerle yürüdüğünü ve yarış hızlarının kategoriye göre değiştiğini gösterir. Bu çalışma eski bir veridir; bugünkü durum farklı olabilir.

Yerli ırk at terimi, Türkiye’nin kendi gen kaynağı olarak tescil edilen ve korunan atları anlatır. Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik ile Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik 22 Aralık 2011 tarihli ve 28150 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bir atın yerli ırk olarak anılması için bu çerçevede tescil edilmiş bir ırka bağlı olması gerekir; ırk adlarının güncel listesi için Bakanlık ve TAGEM sayfalarına bakın.

Bu rehber alım satım ve kayıt tarafını anlatır; atın hastalığı, ilacı ya da eğitimi hakkında ad veya miktar vermez, veteriner hekime ve deneyimli bir at yetiştiricisine danışın.

Kaynak: Selçuk Üniversitesi · Türkiye’de Rahvan atı durumu ve ırk özelliklerinin belirlenmesi (akademik kayıt; 1999-2000 yıllarında 20 rahvan yarışında 1.258 at incelenmiş, 120 atın vücut ölçüleri alınmış) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/9439a573-15b9-4a65-b9b8-af6d392aac0c · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Yürüyüşü ve ırkı nasıl doğrularsınız?

Rahvan yürüyüşü bir kâğıtla kanıtlanmaz, binekte denenir. Satıcının sizi bu denemeye izin vermemesi uyarıcı olmalıdır. Atın yürüyüşünü kendi biniciliğinizle ya da güvendiğiniz bir rahvan biniciyle deneyin; hızlı ya da yavaş gidişte yürüyüşün bozulup bozulmadığına bakın.

Yarışa katılmış atlarda yarış kaydı bulunur. Yerel rahvan yarışlarının sonuç kayıtlarını ve atın hangi kategoride koştuğunu satıcıdan isteyin. Selçuk çalışmasında yarış hızları kategoriye göre değiştiği için atın hızını başka kategorideki atla karşılaştırmayın.

Yerli ırk iddiasını belgeyle doğrulayın. Gözle bakıp "bu yerli ırk" demek yanıltıcı olabilir; soy bilgisi, ırk kaydı ya da yetiştirici birliği belgesi iste. Irkı doğrulanamayan ata ırk adı vermek yanlış beyandır.

Atın boyunu ve ağırlığını ölçün ve ilana yazdırın. Çalışmanın aldığı vücut ölçüleri (boy, göğüs çevresi gibi) bu tür karşılaştırmalar için kullanılır; ölçüyü kendi gözlemlerinizle doğrulayın.

Kimlik belgesi ve mikroçip

Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik at, eşek ve benzeri tek tırnaklıların tanımlanmasını ister. Her at yaşam boyu tek bir kimlik belgesi taşır ve mikroçipi okunarak belgeyle eşleştirilir. Tanımlama doğumdan itibaren en geç 12 ay içinde yapılır.

Yerli ırk at da bu kuralın dışında değildir. Köyde yetiştirilen ve hiç belgesi olmayan bir at, ırk ne olursa olsun, tanımlanmadan satılamaz ve nakledilemez. Belgesi olmayan atı satın alırken önce tanımlanması için il ya da ilçe müdürlüğüne başvurun.

Sahiplik değişince yeni sahibin bilgileri belgeye işlenir. 5996 sayılı Kanun hayvan sahibini tanımlama ve kayıt yaptırmakla yükümlü kılar. Çalıntı at riskine karşı çip kodu ile belge bilgilerinin uyuştuğunu satış anında kontrol edin.

Nakil ve at hastalıkları

Tek tırnaklıların nakli için pedigri, pasaport ya da tek tırnaklı kimlik belgesi gerekir; il ya da ilçeden başka il ya da ilçeye sevkte veteriner sağlık raporu zorunludur. İlk metinde rapor en fazla beş gün geçerlidir; sonraki süre için müdürlükten sorun.

Evcil tek tırnaklılar karayolunda uzun süre taşınabilir ama her 8 saatte sıvı verilmesi gerekir. Yolculuk sonunda hayvanlar indirilir, yemlenir, sulanır ve dinlendirilir. Rahvan atı ya da değerli yerli ırk atı kısa yolculukla ve kaymaz tabanlı araçla taşıyın.

Atların Enfeksiyöz Anemisi ve Ruam hastalıkları için Bakanlığın ayrı yönetmelikleri vardır; bu hastalıklar bildirimi zorunlu hastalıklardır ve hareket kısıtlarına yol açabilir. Atınızda şüpheli durum varsa kendi başınıza karar vermeyin, veteriner hekime haber verin.

Hayvanları Koruma Kanunu hayvana acı ve eziyeti yasaklar. At yarışlarında ve gösterilerde hayvanı zorlamak, yaralamak ya da aşırı yük taşıtmak bu kapsamda değerlendirilir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Yurt İçinde Canlı Hayvan ve Hayvansal Ürünlerin Nakilleri Hakkında Yönetmelik (RG 17 Aralık 2011/28145; ilk metin, sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111217-13.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Hayvanların Nakilleri Sırasında Refahı ve Korunması Yönetmeliği (RG 24 Aralık 2011/28152; geçiş süreleri ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111224-2.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Atların Enfeksiyöz Anemisi Hastalığına Karşı Korunma ve Mücadele Yönetmeliği ile Ruam Hastalığına Karşı Korunma ve Mücadele Yönetmeliği (ikisi de RG 22 Aralık 2011/28150) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm · T.C. Resmî Gazete · 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu (kabul 24 Haziran 2004; RG 1 Temmuz 2004/25509; sonraki değişiklikler okunmadı, güncel metin mevzuat.gov.tr) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040701.htm

Deneme sürüşü ve satış sözleşmesi

Rahvan atı için en önemli uygulama deneme sürüşüdür. Satıcıyla tarih ve yol üzerinde anlaşın: atı önce satıcının, sonra kendi biniciliğinizle ya da güvendiğiniz biniciyle sürün. Hızlı ve yavaş gidişte yürüyüşün korunup korunmadığına, bineğin sarsıntısına ve atın huyuna bakın. Deneme sırasında oluşabilecek hasarın kime ait olduğunu önceden yazılı belirleyin.

Satış sözleşmesinde şunlar yer almalıdır: atın çip kodu, yaşı, cinsiyeti, yürüyüş tipi (rahvan olup olmadığı), yarış kaydı varsa kategorisi, yerli ırk iddiası varsa belge, ödeme şekli, teslim yeri ve tarihi. Satıcının atı teslim edene kadar bakımını üstlendiğini de yazın.

Veteriner muayenesinde sorun çıkarsa dönüş koşulunu sözleşmeye yazın: muayene sonucu satıcının beyanıyla uyuşmazsa satış iptal mi olur, fiyat mı düşer? Önceden belirlenmemiş bir sorun uyuşmazlığa dönüşür.

Teslimde kimlik belgesini ve çip kodunu bir arada kontrol edin, sahiplik devrini belgeyi düzenleyen kuruluşa yaptırın. Atın eski sahibinin kullandığı eyer, gem ve diğer ekipmanın satışa dahil olup olmadığını da yazın.

Kaynak: Selçuk Üniversitesi · Türkiye’de Rahvan atı durumu ve ırk özelliklerinin belirlenmesi (akademik kayıt; 1999-2000 yıllarında 20 rahvan yarışında 1.258 at incelenmiş, 120 atın vücut ölçüleri alınmış) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/9439a573-15b9-4a65-b9b8-af6d392aac0c · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik (RG 20 Şubat 2018/30338; yürürlük 31 Aralık 2019; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/02/20180220-1.htm

Alırken ve satarken

İlanda atın cinsiyeti, yaşı, boyu, rengi, çip kodu, yürüyüş tipi (rahvan olup olmadığı), yarış kaydı varsa kategorisi, yerli ırk belgesi ve teslim yeri yazılmalıdır. Fiyatı satıcı belirler; etkileyen etkenler yaş, yürüyüş, kayıt, ırk belgesi, muayene sonucu ve nakliye mesafesidir. İletişim tarımart portalı içinden yürür.

Rahvan atı satın alırken eğitimli at ile eğitimsiz atı ayırın. Rahvan yürüyüşü genç ata eğitimle kazandırılır; "rahvan olacak" denilen bir atın değeri "rahvan yürüyen at"tan farklıdır. İlanda hangisi olduğu yazılmalı.

At kesim amaçlı satışa kapalıdır; tür kaydı tek tırnaklılarda kesim satışına izin vermez. Yerli ırk atı gen kaynağı olarak da korunur; bu yüzden damızlık ve binek amacı öne çıkar.

Atı satın aldıktan sonra beslenme, barınma ve hareket ihtiyacını karşılamak sizin yükümlülüğünüzdür. Bakamayacağınız atı almayın.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Tek Tırnaklı Hayvanların Tanımlanması ve İzlenmesine Dair Yönetmelik (RG 20 Şubat 2018/30338; yürürlük 31 Aralık 2019; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/02/20180220-1.htm · T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm · Selçuk Üniversitesi · Türkiye’de Rahvan atı durumu ve ırk özelliklerinin belirlenmesi (akademik kayıt; 1999-2000 yıllarında 20 rahvan yarışında 1.258 at incelenmiş, 120 atın vücut ölçüleri alınmış) · https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/9439a573-15b9-4a65-b9b8-af6d392aac0c

Sık sorulan sorular

Rahvan nedir?

Atın aynı taraftaki iki ayağını birlikte kaldırıp bastığı, binicisini az sarsan özel bir yürüyüştür. Rahvan bir yürüyüş tipidir; her at yapamaz ve binekte denenmeden anlaşılmaz.

Yerli ırk at nedir?

Türkiye’nin gen kaynağı olarak tescil edilen ve korunan ırklara bağlı attır. Tescil ve koruma Evcil Hayvan Genetik Kaynakları yönetmeliklerine tabidir.

Kaynak: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Tesciline İlişkin Yönetmelik (RG 22 Aralık 2011/28150) ve Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Hakkında Yönetmelik (aynı sayı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/12/20111222.htm

Köyde belgesiz yetişen atı satabilir miyim?

Önce atın tek tırnaklı yönetmeliğine göre tanımlanması gerekir. Tanımsız ve belgesiz at nakledilemez ve satış yerine girmez. İl ya da ilçe müdürlüğüne başvurun.

Rahvan yarışlarının hızı kaç kilometredir?

Selçuk çalışmasında yerel kategorilere göre yarış hızları farklı ölçülmüştür; örneğin bir kategoride yaklaşık 21,66 ile 34,20 km/saat aralığı bildirilmiştir. Çalışma 1999-2000 yıllarına aittir; hızı kategoriyle birlikte değerlendirin.

Atımı başka ile naklederken ne gerekir?

Kimlik belgesi, veteriner sağlık raporu ve nakil belgesi. Evcil tek tırnaklılar karayolunda her 8 saatte sıvı almalı, yolculuk sonunda dinlendirilmelidir.

At eti için at satmak mümkün mü?

Hayır. Bu pazarın tür kaydında tek tırnaklılarda kesim amaçlı satış kapalıdır. At binicilik, damızlık ya da hobi amacıyla ilan edilir.