Arı Ekmeği (Perga)

Arı ekmeği (perga), arı kolonisinde petek gözünde depolanmış arı poleninin fermente olmasıyla oluşan arı ürünüdür. Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği bu ürünü açıkça tanımlar, ürün özelliklerini ekte toplar ve taze arı ekmeğinin üretimden son tüketiciye kadar soğukta (+8 °C ve altında) muhafaza edilmesini ister. Bu rehber tanımı, tebliğin kapsamını, soğuk zincir kuralını, takviye edici gıda ve etiket yükümlülüklerini ve sağlık beyanı sınırını anlatır.

Arı ekmeği nedir? Poleninden farkı

Arı Ürünleri Tebliği (2024/6) md. 4/a, arı ekmeğini (perga) şöyle tanımlar: arı kolonisi ortamında petek gözünde depolanmış arı poleninin fermente olması ile oluşan arı ürünü. Aynı maddede arı poleni ayrı bir ürün olarak tanımlanır: işçi arıların çiçekli bitkilerdeki polenleri toplayıp kendi bünyelerindeki salgılarla birleştirdikten sonra küre şeklinde renkli peletler haline getirdiği ve kovandaki tuzaklarla hasat edilen ürün.

Fark, kovanın içindeki işlemdedir. Polen tuzakla kovana girerken yakalanır ve dışarıda kurutulabilir; arı ekmeği ise arının petek gözüne sıkıştırdığı, kovan ortamında fermente olan polendir ve peteğin içinden alınır. Bu yüzden arı ekmeği hasadı, ballık çerçevesi gibi çerçevenin kesilmesi ya da gözlerden çıkarılması gerektirir ve hasat kolonin yemini azaltır.

Tebliğ kapsamı md. 2'de sayılmıştır: gıda ya da takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilen arı ekmeği, arı poleni, arı sütü, ham propolis, propolis, toz arı sütü ve kurutulmuş polen. Yani arı ekmeği tebliğin açıkça kapsadığı bir ürünler grubundadır. Tebliğ, Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği'ndeki uygulamalarda kullanılacak ürünleri kapsamaz.

Nasıl elde edilir? Hasat ve koloni

Arı ekmeği, arıcının kolonide yaptığı bir hasat değil, arının kendi yaptığı depodan alınan üründür. Arıcı polen dolu gözlerin bulunduğu çerçeveyi seçer; bu çerçeveler genellikle yavru alanının çevresinde olur. Petek gözlerinden arı ekmeği çıkarılır; ürünün tebliğdeki tanımı "petek gözünde depolanmış" polen olduğundan, çıkarma işlemi hijyenik koşullarda yapılmalıdır.

Hasat, koloniden besin alır. Arıcılık Yönetmeliği, koloniyi yumurtlayan ana arısı bulunan ve üretim faaliyetlerinin sürdürüldüğü aktif dönemde en az 3-4'ü açık ya da kapalı yavrulu, 5-6 ve üzeri arılı çerçeve içeren arı ailesi olarak tanımlar (md. 4). Zayıf kolonide arı ekmeği alımı, yavru bakımını etkileyeceğinden güçlü kolonilerle sınırlanır; bunu yönetmelik değil, arıcılık disiplini gerektirir. Hasat sonrası boşalan çerçeveler temiz saklanır.

Arıcılık Yönetmeliği arı ürünleri tanımında arı ekmeğini açıkça sayar (md. 4/ç): bal, polen, arı sütü, balmumu, propolis, arı ekmeği, apilarnil, arı zehiri ve benzeri ürünler. Arı ürünlerinin yurt içi denetim ve kontrollerini il ve ilçe müdürlükleri yürütür (md. 31). Arıcının üretim verilerini mayıs-ekim arasında beyan etmesi de bu düzenin parçasıdır (md. 23).

Koloni ilaçlama kayıtları arı ekmeğinde özellikle önemlidir: arıya uygulanan veteriner tıbbi ürünler kayıt altına alınır, reçeteler saklanır ve denetimde sunulur (md. 31). Arı ekmeği petekte uzun kaldığından, ilaçlı dönemde alınan ürün kalıntı bakımından ayrı değerlendirilir.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Nisan 2024 tarihli ve 32527 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği (Tebliğ No: 2024/6) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240425-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Kalite, soğuk zincir ve kalıntı

Tebliğ md. 5/c, arı poleni, kurutulmuş arı poleni ve arı ekmeğinin Ek-3'te belirlenmiş hükümleri sağlamasını ister. Ek-3 görüntü dosyası olduğundan bu rehberde okunamamıştır; bu nedenle bileşim ve mikrobiyolojik sınır rakamı yazılmaz. Alıcıya sunulacak parti için akredite laboratuvar raporu ve tebliğin Ek-3 hükümlerine uygunluk beyanı gerekir.

En belirgin kural soğuk zincirdir. Md. 15/2: toz arı sütü, kurutulmuş arı poleni ve kurutulmuş arı ekmeği dışında arı sütü, arı poleni ve arı ekmeği üretiminden son tüketiciye arz edilene kadar +8 °C ve altı sıcaklıklarda muhafaza edilir. Yani taze arı ekmeği oda sıcaklığında rafta satılamaz; kurutulmuş arı ekmeği ise bu şartın dışındadır ama kuru ve serin saklanır.

Kalıntı ve bulaşan konularında tebliğ md. 8-10 sırasıyla Bulaşanlar Yönetmeliği (RG 5.11.2023, sayı 32360), Pestisit Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği (RG 27.9.2021, sayı 31611 mükerrer) ve veteriner ilaç kalıntıları yönetmeliğine (RG 7.3.2017, sayı 30000) atıf yapar. Katkı maddesi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği'ne tabidir; aroma verici ve aroma verme özelliği taşıyan gıda bileşenleri kullanılmaz (md. 6, 7). Ambalaj Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği'ne uygun olmalıdır (md. 12).

Mevzuat: takviye edici gıda, etiket, sağlık beyanı

Arı Ürünleri Tebliği 2024/6, 25 Nisan 2024 tarihli ve 32527 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Tebliğin geçici maddesine göre bu kapsamda faaliyet gösteren gıda işletmecileri yayımdan itibaren 6 ay içinde tebliğ hükümlerine uymak zorundadır; yayımdan önce etiketlenen ya da piyasaya arz edilen gıdalar 31.12.2025 tarihine kadar piyasada bulunabilir. Bu tarih geçmiştir, bu nedenle bugün piyasada eski etiketli arı ekmeği bulunmamalıdır.

Etiketleme, Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne dayanır (md. 13/1). Takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilen ürünler ayrıca Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik (RG 2.5.2013, sayı 28635) kapsamındaki etiketleme kurallarına uymak zorundadır (md. 13/2). Bu yönetmelik takviye edici gıdalar için bildirim ve kayıt şartları da koyar; arı ekmeğini takviye edici gıda olarak satacak işletme bu şartlara da bakmalıdır.

Sağlık beyanı konusunda tebliğ md. 14 çok açıktır: ürünler beslenme beyanı bakımından Beslenme Beyanları Yönetmeliği'ne, sağlık beyanları bakımından Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik'e (RG 20.4.2023, sayı 32169) uygun olmak zorundadır. Bu yüzden arı ekmeği ilanında ve etiketinde sağlığa etki ya da hastalıkla ilişki kuran iddialar yazılmaz; yalnız ürünün tanımı, kaynağı, bileşimi, ambalajı, saklaması ve duyusal özelliği yazılır. Yönetmelikte izin verilmiş bir sağlık beyanı yoksa hiçbir beyan kullanılamaz.

Hijyen için Gıda Hijyeni Yönetmeliği ve Mikrobiyolojik Kriterler Yönetmeliği uygulanır (md. 11). Alerji uyarısı gerekebilir: arı ürünleri polen ve arı salgısı içerdiğinden bunlara duyarlı kişiler için uyarı etiket yönetmeliği çerçevesinde değerlendirilir. Gümrük pozisyonu 0410'dur. Aykırılıkta 5996 sayılı Kanun yaptırımı uygulanır (md. 17).

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 25 Nisan 2024 tarihli ve 32527 sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği (Tebliğ No: 2024/6) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/04/20240425-3.htm · T.C. Resmî Gazete · 2 Mayıs 2013 tarihli ve 28635 sayılı sayı · Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 20 Nisan 2023 tarihli ve 32169 sayılı sayı · Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 14 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 26 Ocak 2017 tarihli ve 29960 mükerrer sayılı sayı · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (Bal Tebliği md. 13 ve Arı Ürünleri Tebliği md. 13 buna atıf yapar) · T.C. Resmî Gazete · 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı sayı · Gıda Hijyeni Yönetmeliği (Bal Tebliği md. 11 ve Arı Ürünleri Tebliği md. 11 buna atıf yapar)

Ticaret: takdim ve saklama

Arı ekmeği niş bir üründür; alıcısı takviye edici gıda satan dükkânlar, arı ürünleri paketçileri ve doğrudan tüketicidir. Taze arı ekmeği soğuk zincirle, kurutulmuş arı ekmeği kuru ve hava almayan ambalajla satılır. Cam kavanoz, koyu renkli kavanoz ve vakumlu torba bu ürün için kullanılan ambalajlardır.

Taze arı ekmeği satan işletmenin araç ve depo soğutması +8 °C ve altında olmalı, sıcaklık kaydı tutulmalıdır; tebliğ üretimden tüketiciye kadar bu sıcaklığı ister. Kargoyla satış yapılıyorsa soğuk zincirin bozulduğu gönderimlerde ürün tebliğe aykırı olur; bu yüzden soğuk zinciri garanti edemeyen işletme taze ürünü kargolamaz, kurutulmuş ürüne yönelir.

İlanda hasat yılı, taze mi kurutulmuş mu olduğu, saklama sıcaklığı, parti numarası, son tüketim tarihi, analiz raporu ve işletme numarası yazılır. Ham propolis gibi bazı ürünlerde doğrudan tüketiciye arz yasağı vardır (md. 12/3); arı ekmeğinde bu yasak yoktur ama kayıt ve onay şartları geçerlidir.

Sık sorulan sorular

Arı ekmeği nedir, arı poleniyle aynı mıdır?

Değildir. Tebliğe göre arı ekmeği (perga), arı kolonisinde petek gözünde depolanmış polenin fermente olmasıyla oluşan üründür. Arı poleni ise işçi arıların toplayıp küre biçiminde pelet yaptığı ve kovandaki tuzakla hasat edilen üründür.

Arı ekmeği nasıl saklanır?

Taze arı ekmeği üretiminden son tüketiciye arz edilene kadar +8 °C ve altı sıcaklıkta muhafaza edilir (md. 15/2). Kurutulmuş arı ekmeği bu kuralın dışındadır; kuru ve serin yerde saklanır.

Arı ekmeği satmak için hangi belge gerekir?

Arıcılık Kayıt Sistemi kaydı, TÜRKVET işletme numarası, gıda işletmesi kayıt ve onay şartları, tebliğin Ek-3 hükümlerine uygunluk ve takviye edici gıda olarak satılacaksa ilgili yönetmeliğin bildirim şartları.

Arı ekmeğinin etiketine sağlık iddiası yazılabilir mi?

Hayır. Tebliğ md. 14 ürünlerin Sağlık Beyanı Yönetmeliği hükümlerine uygun olmasını ister; yönetmelikte izin verilmiş olmayan beyan kullanılamaz. Etikette ve ilanda yalnız tanım, kaynak, bileşim, saklama ve duyusal özellik yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 20 Nisan 2023 tarihli ve 32169 sayılı sayı · Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik (Arı Ürünleri Tebliği md. 14 buna atıf yapar)

Arı ekmeği hangi gıda grubunda sayılır?

Tebliğ md. 2'ye göre gıda ya da takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilen arı ürünüdür. Takviye edici gıda olarak satılırsa Takviye Edici Gıdalar Yönetmeliği'nin etiketleme ve bildirim şartları da uygulanır.

Arı ekmeği ne zaman alınır?

Arı ekmeği, arının petek gözüne doldurduğu poleni fermente ettiği zaman oluşur; çıkarma zamanı koloninin durumuna ve çiçek akışına bağlıdır. Zayıf kolonide alınmaz. Tarih ilanda hasat yılı ve ayı olarak yazılır.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 23 Mayıs 2024 tarihli ve 32554 sayılı sayı · Arıcılık Yönetmeliği · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/05/20240523-1.htm

Arı ekmeği için gümrük pozisyonu nedir?

Armonize Sistem'de arı ürünleri için kullanılan pozisyon 0410'dur. Kesin alt kod ürünün durumuna göre belirlendiğinden Ticaret Bakanlığı GTİP arama sayfasından ya da gümrük müşavirinden teyit edin.