Sukulent ve Kaktüs

Sukulent ve kaktüs, etli yaprak ya da gövdesinde su biriktiren, saksıda kolay bakılan süs bitkileridir. Bu rehber ikisinin farkını, nasıl çoğaltıldığını, saksılı alırken nelere bakılacağını, en sık yapılan hata olan fazla sulamayı ve satış için hangi belgelerin sorulacağını anlatır.

Plastik fidelik tepsilerinde yan yana sıralanmış küçük saksılarda renkli aşılı kaktüsler ve gri-yeşil rozet biçimli sukulentler. · Pexels, Pixabay lisansı

Sukulent ve kaktüs nedir?

Ankara Büyükşehir Belediyesi'nin bakım anlatımına göre kaktüsler de sukulent ailesine dahildir; ancak yapıları sukulentten çok farklıdır. Sukulent, etli yapraklarıyla öne çıkar. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü broşürü kaktüs ve sukulent grubuna aloe, crassula (para ağacı), agave ve aeonium gibi etli yapraklı bitkileri dahil eder.

Ortak özellikleri etli, su tutan dokularıdır. Bu yüzden sık sulama istemezler. Belediye anlatımına göre boydan çok enden genişleyen, fazla kök salmayan bitkilerdir ve çok sıcak bölgelerin bitkisi oldukları için fazla su istemezler.

Ankara Üniversitesi açık ders notunda iç mekânda saksıda satılan bitkiler üç grupta anılır: gösterişli çiçekleri için yetiştirilenler, gösterişli yaprakları için yetiştirilenler ve sukulent ile kaktüsler. Notta sukulent ve kaktüs listesinde aloe, agave, para ağacı, echeveria, mammillaria, opuntia (yassı gövdeli dikenli kaktüs), sempervivum (koyun yosunu) gibi cinsler yer alır.

Hepsi iç mekân bitkisi değildir. Aynı notta sedum (damkoruğu) dış mekânda yer örtücü olarak anılır: yaklaşık 500 tanınmış türü vardır, boyu 5-8 cm'yi geçmez, yaprakları etlidir ve kiremit gibi dizilir. Yani satın alacağınız tür balkonda ya da bahçede mi, ev içinde mi duracak, baştan netleştirin.

Kaynak: Ankara Büyükşehir Belediyesi · Sukulent Bitkileri ve Kaktüs Bakımı (kalanşo örneğiyle bakım anlatımı) · https://s.ankara.bel.tr/files/2415/9014/6844/38-SUKULENT_BTKLER_VE_KAKTS.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · İç Mekân Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/İçMekânSüsBitkileri-H.AycanALP.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süs Bitkileri Yetiştiriciliği ders notu (iç mekân bitkileri, kaktüs ve sukulentler bölümü) · https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/131279/mod_resource/content/0/s%C3%BCs%20bitkileri.pdf

Sukulent ve kaktüs nasıl çoğaltılır?

Ankara Üniversitesi ders notuna göre kaktüs ve sukulentlerin hemen hepsi tohumla üretilebilir. Tohum ekimi ısı ve nemi ayarlanabilen, kontrollü ortamda yapılır. Alata broşürü ise salon bitkilerinde bitkinin aynısını elde etmek için çelik, daldırma, ayırma ve yavru sürgün gibi yöntemleri sayar.

Kaktüse özgü yollar şunlardır: Ders notuna göre kaktüslerin paletleri (yassı gövde parçaları) ortama konunca kök gelişir ve paletten yeni sürgün çıkar. Renkli minyatür kaktüsler yaygın olarak aşı ile çoğaltılır; yani başka bir kaktüsün üstüne yapıştırılarak büyütülür. Pazarda gördüğünüz kırmızı, sarı, pembe tepeli küçük kaktüslerin çoğu bu türdendir ve aşı noktası alttaki yeşil gövdede görünür.

Sukulentte ise birçok türün kalın etli yaprağı ana bitkiden ayrılır, yaprağın üçte biri ortama sokulur, tabandan kök ve sonra sürgün oluşur. Belediye anlatımı da kırılan dal ya da yaprağın suda bekletilerek ya da doğrudan toprağa dikilerek yeniden yetiştirilebileceğini, çelik ve yavrunun ekonomik yol olduğunu yazar.

Çelikle çoğaltmada Alata broşürü genellikle alttan ısıtmalı tavaları, köklenme ortamı olarak perlitin en çok tercih edildiğini ve kök yapısı gelişene kadar düzenli sisleme gerektiğini belirtir. Kısacası çoğaltma bilgi ve ortam ister; ağaç gibi hazır alınan bir ürün değil, hassas bir saksı bitkisidir.

Kaynak: Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süs Bitkileri Yetiştiriciliği ders notu (iç mekân bitkileri, kaktüs ve sukulentler bölümü) · https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/131279/mod_resource/content/0/s%C3%BCs%20bitkileri.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · İç Mekân Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/İçMekânSüsBitkileri-H.AycanALP.pdf · Ankara Büyükşehir Belediyesi · Sukulent Bitkileri ve Kaktüs Bakımı (kalanşo örneğiyle bakım anlatımı) · https://s.ankara.bel.tr/files/2415/9014/6844/38-SUKULENT_BTKLER_VE_KAKTS.pdf

Saksılı sukulent ve kaktüs alırken nelere bakılır?

Okuduğumuz kamu kaynaklarında sukulent ve kaktüs için boy, saksı çapı ya da kalite sınıfı tanımlayan bir Türkiye standardı bulamadık. Bu yüzden rakam vermiyoruz; ölçüleri ve tür adını ilanda yazdırın.

Gözle yapılan genel kontrol yardımcı olur. Bunlar fidancılık uygulamasıdır, bağlayıcı ölçü değildir. Gövde ya da yapraklar diri ve dolgun olmalı. Gövde tabanı yumuşak, koyu renkli ya da kokulu değilse sağlıklıdır; belediye anlatımına göre çürüyen gövde parçaları ortamdan uzaklaştırılmazsa küf ve mantara yol açar. Toprak yüzeyinde sürekli ıslaklık, tepsinin dibinde su birikmesi kötü işarettir.

Saksının dibinde drenaj deliği olmalı. Belediye anlatımı gider çıkışı olmayan saksının tercih edilmemesini, saksı tabanında biriken suyun kök çürümesine yol açabileceğini söyler. Etiketsiz ya da türü bilinmeyen bitki almayın; tür adı, bakım isteğini belirler.

Aşılı kaktüste aşı noktasının sağlam kaynamış olup olmadığına bakın; üst parça alttaki gövdeden ayrılmamalı. Tezgâhta yan yana durması ışık ve sulama isteklerinin aynı olduğu anlamına gelmez; satıcıdan tür tür bakım isteğini öğrenin.

Sukulent ve kaktüs nerede yetişir: iklim, rakım ve verim

Sukulent ve kaktüs yüzlerce tür içerir; her türün kışa dayanımı, ışık ve sulama isteği farklıdır. Türkiye'ye ait kamu kaynağında tür tür rakım ve en düşük sıcaklık değeri bulamadık, bu yüzden bu satırları yazmadık. Meyve ağacı olmadığı için soğuklama saati, ilk ürün yılı ve dekar başı verim de bu gruba uymaz.

Tabloda kaynakta yazılı olanlar var. Ege Üniversitesi makalesi Türkiye'de yeşil çatı için uygun sukulent türlerini üç bitki coğrafyası bölgesine göre derlemiş: serin iklimlerde saxifraga ve sempervivum cinsleri, sıcak iklimlerde umbilicus ve rosularia cinsleri, her iki iklimde en çok tür sedum ve rosularia cinslerindedir. Yani Türkiye'nin kendi doğal sukulentleri vardır ve açık havaya uygun türler ayrıdır.

Ev içindeki saksı bitkisi için konu farklı: belediye anlatımına göre sukulent için çok sıcak hava değil çok soğuk hava risklidir. Balkona, bahçeye ya da açık alana çıkaracaksanız dikmeden önce köyünüzün rakımına ve don takvimine bakın; türün kışı dışarıda geçirip geçiremeyeceğini il tarım ve orman müdürlüğüne ya da yöredeki üreticiye sorun.

Sukulent ve kaktüs yetişme istekleri (kaynakta yazılı olanlar)
Üretim ışığı	Kaktüsler ve etli gövdeli bitkiler, gölgelenen yapraklı bitkilerden ayrı bir serada, yöreye göre yarı gölgeleme yapılarak ya da hiç gölgeleme yapılmadan yetiştirilir (Ankara Üniversitesi ders notu; Alata broşürü)
Saksı karışımı	Kaktüs ve etli gövdeliler için 2:1 ya da 3:1 kum:torf karışımı, köklerin havalanması için uygundur (Alata broşürü); ders notunda 2 ya da 3 kısım kum, 1 kısım turba
Sulama	Büyüme mevsiminde daha çok, dinlenme döneminde daha az su verilir (Alata broşürü). Belediye anlatımında kalanşo örneği için sıcak günlerde 10 günde bir, kış günlerinde 20-30 günde bir sulama yeterli denmiştir; tür ve ortama göre değişir
Soğuk ve fazla su	Çok soğuk hava risklidir; az sulamak değil fazla sulamak bitkiyi öldürebilir (Ankara Büyükşehir Belediyesi anlatımı)
Toprak ve saksı	Kumlu, hafif, su tutmayan karışım; drenaj deliği olmayan saksı tercih edilmez (Ankara Büyükşehir Belediyesi anlatımı)
Doğal sukulent cinsleri (Türkiye)	Serin iklimde saxifraga ve sempervivum, sıcak iklimde umbilicus ve rosularia; her ikisinde sedum ve rosularia (Ege Üniversitesi makalesi, yeşil çatı derlemesi)

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · İç Mekân Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/İçMekânSüsBitkileri-H.AycanALP.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süs Bitkileri Yetiştiriciliği ders notu (iç mekân bitkileri, kaktüs ve sukulentler bölümü) · https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/131279/mod_resource/content/0/s%C3%BCs%20bitkileri.pdf · Ankara Büyükşehir Belediyesi · Sukulent Bitkileri ve Kaktüs Bakımı (kalanşo örneğiyle bakım anlatımı) · https://s.ankara.bel.tr/files/2415/9014/6844/38-SUKULENT_BTKLER_VE_KAKTS.pdf · Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 61(3): 383-399, 2024 · Selection of succulent species to be used on green roofs according to phytogeographic regions: Türkiye example · https://doi.org/10.20289/zfdergi.1444785

Eve aldıktan sonra bakım: ışık, sulama, çürüme

En sık hata fazla sulamadır. Belediye anlatımına göre sukulentler boydan çok enden gelişir, az kök salar ve fazla su istemez; saksıda su birikmesi köklerin çürümesine neden olur. Sulamadan önce toprağın kuruduğundan emin olun, büyüme dönemi dışında sulamayı seyreltin.

Işık konusunda Alata broşürü ve Ankara Üniversitesi ders notu, üretim serasında kaktüs ve etli gövdeli bitkilerin diğer iç mekân bitkilerinden ayrı, gölgelenmeyen ya da hafif gölgelenen bir yerde yetiştirildiğini söyler. Seradan eve geçen bitkinin ışığı birden düşerse yapraklar hızla klorofil kaybedip dökülebilir; bu yüzden ders notu bitkilerin düşük ışığa kademeli alıştırılmasını önerir. Belediye anlatımı kalanşo için yarı aydınlık ortamı, doğrudan güneş ışığı almayacak konumu tarif eder; her türün isteği ayrıdır, tür adını sorun.

Havalandırma ve nem de önemlidir. Belediye anlatımı, örtü altında, havalandırması yetersiz, rutubetli ortamlarda mantar hastalıklarının gelişebileceğini yazar. Saksının bulunduğu yerde hava dolaşımı olsun, ölü ve çürüyen parçalar ayıklansın.

Çiçek açan türlerde bazı sukulentlerin çiçek açtığında ölebileceği ya da formunu bozabileceği anlatımda belirtilir. Budama nadiren yapılır. Hastalık ya da zararlı belirtisinde ilaç seçimini ve zamanını kendiniz belirlemeyin; bitkiyi ya da fotoğrafını il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne, ziraat mühendisine gösterin.

Kaynak: Ankara Büyükşehir Belediyesi · Sukulent Bitkileri ve Kaktüs Bakımı (kalanşo örneğiyle bakım anlatımı) · https://s.ankara.bel.tr/files/2415/9014/6844/38-SUKULENT_BTKLER_VE_KAKTS.pdf · Ankara Üniversitesi Açık Ders · Süs Bitkileri Yetiştiriciliği ders notu (iç mekân bitkileri, kaktüs ve sukulentler bölümü) · https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/131279/mod_resource/content/0/s%C3%BCs%20bitkileri.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) · İç Mekân Süs Bitkileri, çiftçi broşürü, 2022 · https://arastirma.tarimorman.gov.tr/alata/Belgeler/brosurler/brosur2022/İçMekânSüsBitkileri-H.AycanALP.pdf

Belge, etiket, bitki pasaportu ve CITES

Süs bitkisi üretimi ve satışı, 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan süs bitkileri yönetmeliğine tabidir. Yönetmeliğe göre üretim, Süs Bitkisi Üretici Belgesi'ne sahip süs bitkisi üreticisi tarafından yapılır. Üretici bitki pasaportu yönetmeliği gereği ilgili müdürlüğe başvurup kayıt yaptırmalı, süs bitkileri üreticileri alt birliğine üye olmalı, her üretim döneminde beyanname vermeli ve üretim ile pazarlama kayıtlarını beş yıl saklamalıdır.

Etiket turuncu renkte olur ve ülke kodu, etiketi düzenleyenin adı ve logosu, üretim yılı, tür adı, varsa çeşit adı, üretici adı ve adresi, miktar ve parti numarasını taşır. Bitki pasaportu yönetmeliği Ek-1 listesindeki süs bitkileri için düzenlenen bitki pasaportu etiket yerine geçer. Ek-1 listesinde hangi sukulent ve kaktüs türlerinin bulunduğunu okuyamadık; pasaport gerekip gerekmediği il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edilir.

Kapsam dışındakiler: ticaret konusu olmamak kaydıyla araştırma, bilimsel amaç ya da genetik çeşitliliği koruma için kendi ihtiyacını karşılayan ve nihai tüketiciye satan üretim; devlet fidanlıkları; orman fidanlıklarındaki satışlar; CITES türleri; doğal çiçek soğanları. Yönetmeliğin güncel yürürlük durumunu ve 2015 sonrası değişikliklerini mevzuat.gov.tr üzerinden ve il müdürlüğünden teyit edin.

Kaktüs ve bazı sukulentler için ayrıca CITES (nesli tehlike altındaki türlerin ticareti sözleşmesi) bağlamı olabilir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın CITES uygulama yönetmeliğine göre listedeki bitki örneklerinin ithalatı, ihracatı ve yeniden ihracatı için CITES belgesi gerekir; yapay çoğaltılmış bitkiler için ayrı hükümler ve kayıtlı ticaret yapanlar için kayıt tutma yükümlülüğü vardır. Hangi türlerin listede olduğunu okuyamadık. Doğadan toplanmış kaktüs ya da sukulent almayın; satıcıdan bitkinin üretim kaynağını ve gerekiyorsa belgesini isteyin, tür için il müdürlüğüne danışın.

Kaynak: T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm · Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı · Bitki Pasaportu Sistemi ve Operatörlerin Kayıt Altına Alınması Hakkında Yönetmelik (RG 12.1.2011/27813; son değişiklik RG 15.4.2021/31455, konsolide metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/bitki-pasaportu-sistemi-ve-operatorlerin-kayit-altina-alinmasi-hakkinda-yonetmelik-1 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşmenin Uygulanmasına Dair Yönetmelik (RG 27.12.2001/24623, 2019 değişikliğiyle güncel metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/nesli-tehlike-altinda-olan-yabani-hayvan-ve-bitki-turlerinin-uluslararasi-ticaretine-iliskin

Alım-satım ve nakliye

Fiyat satıcıda belirlenir; tarımart fiyat vermez. Fiyatı belirleyen başlıca etkenler tür ve çeşit, bitkinin yaşı ve boyu, saksı büyüklüğü, aşılı olup olmaması, çoğaltma yöntemi, parti büyüklüğü, nakliye mesafesi ve mevsimdir. Nadir tür ve aşılı bitki genellikle daha pahalıdır.

Alırken tür adını Türkçe ve Latince yazdırın, etiketi ve faturayı isteyin. Aynı parti içinde bitkilerin boy ve görünüş olarak birbirine yakın olduğunu kontrol edin. Süs bitkisi satan herkesin üretici olmadığını bilin: üreticiden mi aracıdan mı aldığınızı sorun ve belge isteyin.

Nakliyede en büyük risk soğuk ve ezilmedir. Belediye anlatımına göre sukulent için çok sıcaktan çok soğuk risklidir; kışın nakliyede bitkiyi dondan koruyun. Dikenli türlerde sarma ve koli içinde sabitleme gerekir; saksıyı dik tutun, sulanmış toprağı koliye koymayın.

İlan verirken tür, çeşit, saksı çapı, adet, aşılı olup olmadığı ve teslim yeri belirtilirse zaman kazanılır. İletişim tarımart portalı içinden yapılır.

Kaynak: Ankara Büyükşehir Belediyesi · Sukulent Bitkileri ve Kaktüs Bakımı (kalanşo örneğiyle bakım anlatımı) · https://s.ankara.bel.tr/files/2415/9014/6844/38-SUKULENT_BTKLER_VE_KAKTS.pdf · T.C. Resmî Gazete · 30 Nisan 2015 tarihli ve 29342 sayılı sayı · Süs Bitkileri ve Çoğaltım Materyallerinin Üretimi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150430-7.htm

Sık sorulan sorular

Sukulent ile kaktüs arasındaki fark nedir?

Ankara Büyükşehir Belediyesi'nin bakım anlatımına göre kaktüsler de sukulent ailesine dahildir, ancak yapıları sukulentten farklıdır. Sukulent etli yapraklarıyla, kaktüs genellikle dikenli etli gövdesiyle tanınır. İkisi de su biriktirir, ikisi de fazla suyu sevmez.

Sukulent ve kaktüs ne kadar sulanır?

Alata broşürüne göre büyüme mevsiminde daha çok, dinlenme döneminde daha az su verilir. Belediye anlatımında kalanşo örneği için sıcak günlerde 10 günde bir, kış günlerinde 20-30 günde bir sulama yeterli denmiştir; tür ve ortama göre değişir. Önce toprağın kuruduğundan emin olun.

Sukulent neden çürür?

Belediye anlatımına göre saksı tabanında biriken su köklerin çürümesine neden olur; fazla sulamak bitkiyi öldürebilir. Havalandırması yetersiz, rutubetli ortamda mantar hastalığı da gelişebilir. Drenaj delikli saksı kullanın, çürüyen parçaları ayıklayın.

Kaktüs için hangi toprak karışımı uygundur?

Alata broşürüne göre kaktüs ve etli gövdelilerde 2:1 ya da 3:1 kum:torf karışımı köklerin havalanması için daha uygundur. Ankara Üniversitesi ders notu da 2 ya da 3 kısım kum, 1 kısım turba karışımı yazar. Belediye anlatımı kumlu, çöl benzeri toprağı tarif eder.

Sukulent nasıl çoğaltılır?

Belediye anlatımına göre çelik, yavru ve tohumla çoğaltılır; çelik ve yavru ekonomiktir. Ankara Üniversitesi ders notuna göre birçok sukulentin kalın etli yaprağı ana bitkiden ayrılıp yaprağın üçte biri ortama sokulur, tabandan köklenir ve sürgün verir.

Pazardaki renkli küçük kaktüsler neden iki parçalı görünür?

Ankara Üniversitesi ders notuna göre renkli minyatür kaktüsler yaygın olarak aşı ile çoğaltılır. Üstteki renkli parça, altındaki yeşil gövdeye aşılıdır. Aşı noktasının sağlam kaynamış olmasına bakın.

Dışarıda kışı geçiren sukulent var mı?

Ege Üniversitesi makalesine göre Türkiye'de serin iklimde saxifraga ve sempervivum, sıcak iklimde umbilicus ve rosularia cinsleri öne çıkar; sedum ve rosularia her iki iklimde en zengin cinslerdir. Hangi türün sizin rakımınızda tutacağını il tarım ve orman müdürlüğüne ya da yöredeki üreticiye sorun.

Kaynak: Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 61(3): 383-399, 2024 · Selection of succulent species to be used on green roofs according to phytogeographic regions: Türkiye example · https://doi.org/10.20289/zfdergi.1444785

Sukulent satmak için hangi belge gerekir?

Süs bitkileri yönetmeliğine göre süs bitkisi üretimi Süs Bitkisi Üretici Belgesi sahibi üretici tarafından yapılır; üretici bitki pasaportu sistemine kayıtlı ve alt birliğe üye olmalıdır, bitkiler etiketli satılır. Kendi durumunuz için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Kaktüs satışında CITES belgesi gerekir mi?

CITES uygulama yönetmeliğine göre listedeki bitki örneklerinin ithalatı ve ihracatı için CITES belgesi gerekir. Hangi kaktüs ve sukulent türlerinin listede olduğunu okuyamadık. Doğadan toplanmış bitki almayın; tür için il tarım ve orman müdürlüğüne danışın.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşmenin Uygulanmasına Dair Yönetmelik (RG 27.12.2001/24623, 2019 değişikliğiyle güncel metin) · https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/nesli-tehlike-altinda-olan-yabani-hayvan-ve-bitki-turlerinin-uluslararasi-ticaretine-iliskin