Kümes İçi Ekipman

Kafesli ve kafessiz: hangi ekipman hangi sistemin?

Ankara Üniversitesi ders materyaline göre yumurta tavuğu yetiştirme sistemleri kafesli ve kafessiz olarak ikiye ayrılır. Kafesli sistemler geleneksel kafes ve zenginleştirilmiş kafestir. Kafessiz sistemler kümeste altlıklı yetiştirme, katlı kümes (aviary), serbest dolaşımlı ve organik sistemlerdir. Hangi sistemi kuracağınız hangi ekipmanı alacağınızı belirler.

Geleneksel kafes sisteminde tavuklar galvaniz kaplama metalden yapılmış kafeslerde barınır; kafesler bir araya gelince kafes bataryası olur ve diziliş şekline göre batarya (apartman) tipi, kaliforniya (merdiven) tipi ya da tek katlı yatay gibi adlar alır. Kafeste yemlik ve suluk bulunur. Ders materyali geleneksel sistemin ekonomik avantajlarını ama refah bakımından dezavantajlarını da yazar: kafesteki alan sınırlıdır, folluk, tünek ve eşinme gibi doğal davranış ekipmanı yoktur. Zenginleştirilmiş kafes bu eksikleri gidermek için geliştirilmiştir; kafeste folluk ve tünek bulunur.

Kafessiz sistemde tavuklar kafes kullanılmadan barındırılır. Barınakta yemlik ve suluğa ek olarak folluk ve tünekler bulunur, çoğu zaman tavukların dışarı geçişi için çıkış açıklıkları vardır. Türkiye'de salma ya da gezen tavukçuluk denen serbest sistemde tavuklar gece ve kötü havada kümese girer, gün içinde tel örgüyle sınırlandırılmış gezinme alanında dolaşır; organik sistemde gezinme alanı çitlerle çevrili mera olur. Ankara Üniversitesi materyaline göre Türkiye'de ticari yumurta üretiminde çoğunlukla geleneksel kafes sistemli tam çevre kontrollü kümesler kullanılır. Yumurtacı tavukların korunmasına dair yönetmelik ise 350 ve üzeri tavuk bulunan işletmeleri kapsar ve alternatif sistem ile kafes şartlarını ayrı ayrı yazar.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Yumurtacı Tavuk Yetiştiriciliği (Bölüm 6, üniversite ders materyali, resmî yayın değildir) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435828/mod_resource/content/1/6.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 2 kapsam, md. 6 alternatif sistemler, md. 7 zenginleştirilmemiş kafes, md. 8 zenginleştirilmiş kafes, md. 12-14 gürültü, aydınlatma ve temizlik; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm

Yemlik ve suluk: uzunluk ve sayı

Yumurtacı Tavukların Korunması Yönetmeliği'ne göre alternatif sistemlerde (kafessiz) yemlik uzunluğu doğrusal yemliklerde tavuk başına en az 10 santimetre, yuvarlak yemliklerde tavuk başına en az 4 santimetredir. Suluk için doğrusal sulukta tavuk başına 2,5 santimetre, yuvarlak sulukta 1 santimetre aranır; her tavuğun ulaşabileceği en az iki sulama noktası bulunmalıdır. Suluklar etrafa en az su dökülecek biçimde yerleştirilir ve bakımı yapılır, yem sürekli bulunur ya da öğünlük verilir.

Zenginleştirilmemiş kafeslerde yönetmelik yemlik uzunluğunu tavuk başına 10 santimetre, aynı uzunlukta sürekli suluk ya da her kafeste en az iki sulama noktası olarak yazar. Zenginleştirilmiş kafeslerde yemlik uzunluğu tavuk başına 12 santimetredir; suluk sistemi grup büyüklüğüne uygun olur. Ankara Üniversitesi materyali de zenginleştirilmiş kafes için tavuk başına 750 santimetrekare alan, 15 santimetre tünek ve 12 santimetre yemlik uzunluğunu verir ve her kafeste en az iki damlalıklı suluk bulunmasını yazar.

Büyütme dönemi için aynı ders materyali piliç dönemi (6 ile 18 haftalık) için yemlik payını piliç başına 8 santimetre, suluk payını 4 santimetre olarak yazar ve yemlik ile suluk yüksekliğinin ayarlanabilir olmasını, suyun sınırsız sağlanmasını ister. Ana makinesi denen civciv büyütme makineleri yemlik, suluk ve ısı kaynağını bünyesinde bulunduran katlı kafes sistemleridir. Civciv ekipmanı için günlük civciv rehberine bakın.

Rakamlar 2014 yönetmelik metnine ve ders materyaline göredir. Yönetmelikte sonradan değişiklik yapıldığına dair haberler vardır (özellikle kafes alanı ve geçiş tarihleri); değişiklik metnini okumadım. Ekipman alırken güncel metni il tarım ve orman müdürlüğünden teyit edin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 2 kapsam, md. 6 alternatif sistemler, md. 7 zenginleştirilmemiş kafes, md. 8 zenginleştirilmiş kafes, md. 12-14 gürültü, aydınlatma ve temizlik; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm · Ankara Üniversitesi · Yumurtacı Tavuk Yetiştiriciliği (Bölüm 6, üniversite ders materyali, resmî yayın değildir) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435828/mod_resource/content/1/6.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf

Yuva, tünek, folluk ve alan

Kafessiz sistemde yönetmelik şunları ister: her yedi tavuk için bir yuva (grup yuvalarında 1 metrekarede en çok 120 tavuk), tavuk başına en az 15 santimetre tünek, tüneklerin altlığın üstünde olmaması, tünekler arasında yatay olarak 30 santimetre ve duvardan 20 santimetre aralık, kullanılabilir alanın tavuk başına en az 250 santimetrekaresinin altlıklı olması ve zeminin en az üçte birinin altlıkla kaplı olması. Katlı sistemde en fazla dört kat, katlar arasında en az 45 santimetre yükseklik ve aşağıdaki kata damlamayı önleyen düzen aranır.

Kullanılabilir alan için yönetmelik en çok 9 tavuk/metrekare yoğunluğunu yazar; en az 30 santimetre genişlikte ve 45 santimetre baş boşluğu olan, eğimi yüzde 14'ü geçmeyen yer kullanılabilir alan sayılır. Dışarı çıkış açıklıkları en az 35 santimetre yükseklikte ve 40 santimetre genişlikte olur, bina boyunca bulunur ve her 1.000 tavuk için toplam 200 santimetre uzunluk sağlayacak biçimde düzenlenir; dış alanda barınak, yırtıcıdan korunma ve sürekli su bulunması gerekir.

Zenginleştirilmemiş kafeste yönetmeliğin 2014 metni tavuk başına yatay ölçülen en az 550 santimetrekare kullanılabilir alan, kafes yüksekliğinin alanın en az yüzde 65'inde 40 santimetre olmasını (hiçbir yerde 35 santimetreden az olmamasını), eğimin yüzde 8 ile 14 arasında olmasını ve tırnak kısaltıcı düzenini ister. Zenginleştirilmiş kafeste tavuk başına en az 750 santimetrekare (600 santimetrekaresi kullanılabilir), toplam kafes alanı en az 2.000 santimetrekare, yuva, folluk, tünek (15 santimetre), kafes sıraları arasında en az 90 santimetre koridor ve kafes tabanı ile bina zemini arasında en az 35 santimetre boşluk aranır. Kafes alanlarına dair sonraki değişiklikler konusunda yukarıdaki uyarı geçerlidir.

Kafes tasarımı için yönetmelik kaçışı önleyecek, tavuğa erişimi ve dışarı almayı kolaylaştıracak, kapısı tavuğu yaralamayacak kafes ister (md. 15). Kafesli ve kafessiz her sistemde tavukların yaralanmasına yol açacak keskin kenar ve çıkıntı bulunmaması refah ilkesidir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 2 kapsam, md. 6 alternatif sistemler, md. 7 zenginleştirilmemiş kafes, md. 8 zenginleştirilmiş kafes, md. 12-14 gürültü, aydınlatma ve temizlik; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm

Havalandırma, aydınlatma, gürültü ve temizlik

Yumurtacı yönetmeliğine göre tavukların birbirini görmeye ve çevreyi tanımaya yetecek ışık alması gerekir. Aydınlatma 24 saatlik düzene uyar, en az 8 saat kesintisiz karanlık bırakılır ve alacakaranlık geçişi sağlanır. Gürültü en aza indirilir; fanlar, yem dağıtım düzenleri ve diğer makineler gürültüyü sınırlayacak biçimde yapılır, yerleştirilir ve bakılır (md. 12-13).

Çiftlik Hayvanlarının Refahı Yönetmeliği'ne göre mekanik havalandırma kullanılan yerde sistem arızalanırsa yeterli hava değişimini sağlayacak bir yedek sistem bulunur ve arızayı haber veren bir alarm düzenli aralıklarla denenir. Yem, su ve havalandırma gibi sağlık ve refah için gereken otomatik ve mekanik ekipman günde en az bir kez kontrol edilir. Ankara Üniversitesi ders materyali kapalı (tam çevre kontrollü) kümeslerde havanın fanlarla zorlamalı olarak giriş ve çıkış açıklıklarından hareket ettirildiğini yazar.

Yumurtacı yönetmeliği ayrıca her sürü değişiminde kümes ve ekipmanın temizlenip dezenfekte edilmesini, gübrenin gerektiği gibi uzaklaştırılmasını ve ölü tavukların her gün kümesten alınmasını ister. Ekipmanı alırken yemlik, suluk, kafes ve tepsilerin kolay yıkanıp dezenfekte edilebilir olması bu yüzden önemlidir. Damızlık işletmeler için Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği yemlik ve suluğun düzenli temizlenmesini, farklı tür ya da yaşta kanatlının aynı kümeste barındırılmamasını, yabani kuşun içeri girmemesini ve gezinme alanının tel örgü ya da ağla çevrilmesini ister.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 2 kapsam, md. 6 alternatif sistemler, md. 7 zenginleştirilmemiş kafes, md. 8 zenginleştirilmiş kafes, md. 12-14 gürültü, aydınlatma ve temizlik; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Çiftlik Hayvanlarının Refahına İlişkin Genel Hükümler Hakkında Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 10 bina, md. 12 otomatik ekipman ve yedek havalandırma, md. 13 yem ve su ekipmanı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-6.htm · Ankara Üniversitesi · Yumurtacı Tavuk Yetiştiriciliği (Bölüm 6, üniversite ders materyali, resmî yayın değildir) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435828/mod_resource/content/1/6.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014/28884; md. 8 damızlık işletmesi hijyeni: yemlik ve suluk temizliği, yabani kuş, gezinme alanı örgüsü) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Alırken: sistem, belge ve yeni makine yönetmeliği

Ekipman almadan önce hangi sistemi kuracağınızı ve işletmenizin 350 tavuk eşiğinin altında mı üstünde mi olduğunu belirleyin; eşiğin üstündeki işletmeler yumurtacı yönetmeliğinin kapsamındadır, eşik altı işletmeler bu yönetmeliğin kapsamı dışında kalır ve genel refah ilkeleri geçerlidir. Alternatif sistem ya da kafes alırken satıcıdan alanın tavuk başına hesabını yazılı isteyin; yönetmelik rakamlarını (yemlik, suluk, tünek, alan) ekipman teknik şartnamesinde karşılaştırın.

Otomatik yemleme, yumurta toplama bandı, gübre bandı, fan, aydınlatma ve sulama sistemi gibi makine ekipmanı için CE işareti, AB uygunluk beyanı ve Türkçe talimat istenir. 16 Ekim 2026 tarihli yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği 20 Ocak 2027'de büyük ölçüde yürürlüğe girer ve 2009 tarihli yönetmeliği kaldırır; eski yönetmeliğe göre bu tarihten önce piyasaya arz edilen ürünler piyasada bulundurulabilir. Yeni metinde yazılım makinenin tanımına dahildir; kontrol yazılımlı otomatik kümes sistemlerinde talimat ve beyanı teslimde isteyin.

İkinci elde kafes tel örgüsünün paslanma ve kaynak durumu, kafes kapılarının kapanması, yemlik oluklarında çatlak, suluk memelerinin damlatması, tünek ve yuva malzemesinin kırık olup olmadığı ve yedek sistem ile alarmın çalışması kontrol edilir. Satıcıdan kullanma kılavuzu ve imalat yılı istenir.

• Hangi sistem: geleneksel kafes, zenginleştirilmiş kafes, kafessiz ya da serbest?
• Tavuk başına yemlik, suluk, tünek ve alan hesabı yazılı olarak verildi mi?
• Suluklar su dökmeyecek biçimde mi, her tavuğun en az iki sulama noktasına ulaşması sağlanıyor mu?
• Mekanik havalandırmada yedek sistem ve alarm var mı?
• Yemlik, suluk ve kafes yıkanıp dezenfekte edilebilir mi, keskin kenar yok mu?
• CE işareti, AB uygunluk beyanı ve Türkçe talimat teslimde var mı?

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 2 kapsam, md. 6 alternatif sistemler, md. 7 zenginleştirilmemiş kafes, md. 8 zenginleştirilmiş kafes, md. 12-14 gürültü, aydınlatma ve temizlik; sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm · Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı · Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB), RG 16.10.2026/33402 (md. 2 kapsam, md. 11 Türkçe talimat, md. 51 eski yönetmeliğin kalkması; büyük bölümü 20.1.2027'de yürürlüğe girer) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/10/20261016-12.htm

Sık sorulan sorular