Kuluçka Makinesi

Kuluçka makinesi, tavuğun yumurta üzerinde yaptığı işi yapay olarak yapar: ısıtır, nemi tutar, yumurtayı çevirir ve havayı yeniler. Bu rehber makinenin ne yaptığını, sıcaklık ve nem aşamalarını, çiftlik tipi küçük makine ile ticari kuluçkahane farkını, Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği'nin ne istediğini ve alırken bakılacakları kaynaklarıyla anlatır.

Tel örgülü bir tepsi üzerinde bir sürü yumurta ve yumurtadan yeni çıkmış siyah bir civciv. · congerdesign, Pixabay lisansı

Kuluçka makinesi ne yapar?

Ankara Üniversitesi ders materyaline göre doğal kuluçkada kuluçkaya yatan tavuk yumurtalarının üzerine yatar, onları ısıtır, hareketleriyle çevirir, havalandırır ve belli bir süre sonunda civcivler çıkar. Kuluçka makineleri, tavuğun yumurtalara sağladığı bu şartların yapay olarak sağlanmasıyla geliştirilmiştir. Ticari üretimde civciv çıkımı, kuluçkahanelerde bulunan kuluçka makineleriyle yapılır.

Karadeniz Teknik Üniversitesi'nde hazırlanan bir otomatik kuluçka makinesi bitirme projesi, yumurtadaki canlının gelişimini ve çıkış süresini etkileyen en önemli etkenleri dört başlıkta toplar: sıcaklık, nem, çevirme ve gaz değişimi (oksijen ve karbondioksit). Bu şartlardan birinde eksiklik ya da düzensizlik olursa gelişim olumsuz etkilenir. Yani makinenin işi bu dört şeyi kararlı tutmaktır.

Makine iki bölümlü düşünülür. Gelişim makinesinde yumurtalar ilk günlerden son üç güne kadar kalır. Çıkım makinesinde ise son üç gün geçer. Küçük çiftlik makinelerinde çoğu zaman tek bir kabin bu iki işi birlikte görür; büyük kuluçkahanelerde ayrı makineler ve ayrı odalar vardır. Hangisini alacağınız aşağıdaki "Çiftlik tipi ve ticari kuluçkahane" bölümünde anlatılır.

Sıcaklık, nem ve çevirme aşamaları

Ankara Üniversitesi ders materyali tavuk yumurtası için şu düzeni verir: yumurtalar sivri uçları aşağı gelecek şekilde gelişim makinesine yerleştirilir ve burada 18 gün kontrollü sıcaklık (37,2 ile 37,8 °C), nem (yüzde 55 ile 60), havalandırma ve çevirme işlemlerine tabi tutulur. Yumurtalar saatlik aralıklarla yaklaşık 45 derece açıyla çevrilir. Kuluçkanın son üç günü çıkım makinesinde geçer; bu aşamada sıcaklık gelişim dönemine göre 0,5 ile 1 °C daha düşük, nem yaklaşık yüzde 75 olur ve çevirme yapılmaz.

Aynı kaynak, etçi damızlık ile yumurtacı damızlık yumurtalarında farkı da yazar: kuluçka süresi etçilerde yaklaşık 21 gün, yumurtacılarda yaklaşık 21,5 gündür. Etçi damızlıkların embriyoları ikinci yarıda daha fazla ısı ürettiğinden makinede daha düşük sıcaklık yeterli olur; yumurtacı damızlık embriyoları daha az ısı ürettiği için daha yüksek sıcaklık gerekir. Çıkıştan sonra civcivler 6 ile 12 saat makinede bekletilerek kurumaları sağlanır.

Bu rakamlar bir ders materyalinden alınmış genel tavuk değerleridir. Hindi, ördek, kaz, bıldırcın gibi başka türlerin süreleri ve ayarları farklıdır; KTÜ projesi de farklı yumurta çeşitleri için ayrı süre ve çevre koşulları çizelgesi kullanır. Makinenizin kullanma kılavuzundaki üretici değerleri ve tür için yazılı ayarlar esastır. Sıcaklığın yüksek tutulması KTÜ projesine göre embriyo gelişimini, civciv verimini ve kalitesini olumsuz etkiler ve ölümlere yol açabilir; bu yüzden sıcaklığın yukarı kaçmasını engelleyen bir sistem aranır.

Tavuk yumurtası için ders materyali değerleri
Gelişim makinesi süresi	18 gün
Gelişim makinesi sıcaklığı	37,2 - 37,8 °C
Gelişim makinesi nemi	Yüzde 55 - 60
Çevirme	Saatlik aralıkla, yaklaşık 45 derece açıyla
Çıkım makinesi (son 3 gün)	Gelişime göre 0,5 - 1 °C daha düşük, nem yaklaşık yüzde 75, çevirme yok
Toplam süre	Etçi damızlıkta yaklaşık 21, yumurtacı damızlıkta yaklaşık 21,5 gün

Makineden önce yumurta: seçim ve saklama

İyi makine kötü yumurtayı kurtarmaz. Ankara Üniversitesi materyaline göre kuluçkalık yumurtalar büyüklük, şekil, kirlilik ve kabuk kalitesi bakımından seçilir. Yumurta sürü ortalamasına uygun ağırlıkta (52 ile 68 gram arası) olmalıdır; çok küçük ya da çok büyük yumurtalarda çıkım oranı düşer. Şekil düzgün ve oval olmalıdır; çok uzun ve dar, yuvarlak ya da boğumlu yumurtalar kuluçkaya uygun değildir.

Aynı kaynak kirli yumurta için net konuşur: temizlemek için yalnızca bir iki silme yetiyorsa yumurta kabul edilebilir, daha fazla işlem gerekiyorsa uygun değildir. Folluk dışına, yere yumurtlanmış yumurtaların yüzeyinde folluktakilere göre bin katına kadar daha fazla bakteri bulunabildiği yazılır; bu yüzden mümkünse kuluçkaya alınmamaları önerilir. Zorunlu hâlde kirli yumurtalar makinenin alt raflarına konur, çıkan civcivler ayrı tutulur.

Saklama süresi de önemlidir. Ders materyali, yumurtaların 2 gün saklanacağında ortam sıcaklığının 19 °C, 7 gün saklanacağında 14 °C olması gerektiğini yazar; uzun süre saklamada sıcaklık daha da düşürülür. Makineye yüklemeden önce yumurtaların depo sıcaklığından makine sıcaklığına geçişi için ön ısıtma yapılır; amaç hem çıkım zamanını eşitlemek hem de yumurta yüzeyinde su damlası oluşmasını önlemektir.

Çiftlik tipi makine ile ticari kuluçkahane

Ticari kuluçkahane, makineden çok daha fazlasıdır. Ankara Üniversitesi materyaline göre bir kuluçkahanede birbirinden bağımsız bölümler bulunur: yumurta kabul ve fumigasyon odası, sınıflandırma ve depolama bölümü, gelişim makineleri bölümü, çıkım makineleri bölümü, civciv sınıflandırma bölümü, temizlik alanları, işçi soyunma odaları ve banyolar. Yumurtalar önce seçilir, dezenfekte edilir, depolanır, ön ısıtılır ve gelişim makinelerine yüklenir; uygun aşamada çıkım makinelerine aktarılır.

Çiftlik tipi makine ise çoğunlukla tek kabindir ve az sayıda yumurta içindir. KTÜ projesinin otomatik çevirme viyolü örneğin 12 tavuk ya da 48 bıldırcın yumurtası için tasarlanmıştır; bu bir öğrenci projesidir ve piyasadaki makinelerin kapasitesini göstermez, yalnızca küçük ölçeğin neye benzediğini gösterir. Kendi tavuklarınızdan çıkardığınız birkaç düzine yumurta için kapasite ihtiyacınız küçüktür; kapasiteyi bir seferde yüklemeyi düşündüğünüz yumurta sayısına göre seçin. Ankara Üniversitesi materyali, makinelerin tam kapasiteyle çalıştırılabilmesi için yumurtaların belli süre biriktirilip saklandığını da yazar; yani yükleme sayınızı yumurta toplama hızınıza göre planlayın.

Kuluçkahane yönetmeliği "kuluçkahane"yi damızlık ya da ticari amaçla civciv üreten işletme olarak tanımlar. Okuduğum metinde küçük bir çiftlik makinesinin yönetmelik kapsamına girip girmediğini ayıran bir eşik (kapasite sınırı) yok; ekler de sayfada bulunmuyordu. Satmak için civciv üretecekseniz il tarım ve orman müdürlüğüne başvurup işletmenizin yönetmelik kapsamına girip girmediğini ve hangi onayın gerektiğini sorun.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4, üniversite ders materyali, resmî yayın değildir) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf · Karadeniz Teknik Üniversitesi Makina Mühendisliği · Otomatik Kuluçka Makinası, MM 4006 bitirme projesi (Haziran 2021, öğrenci projesi, resmî yayın değildir) · https://dents.ktu.edu.tr/dosyalar/makina_d8a51.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014/28884; md. 4 tanımlar, md. 5-6 tesis ve yapı, md. 11-12 teknik sorumlu ve sorumlu veteriner, md. 14 onay, md. 17 yumurta temini, md. 21 kayıt; ekler ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Yönetmelik ne ister?

Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014) tavuk, hindi, ördek, kaz, devekuşu, bıldırcın, beç tavuğu ve benzeri kanatlıları kapsar; 4915 sayılı Kanun kapsamındaki av ve yabani kuşlar dışarıda kalır. Yönetmeliğin amacı kuluçkahane ve damızlık işletmelerinin teknik, hijyen, sağlık ve biyogüvenlik şartlarını belirlemek ve onay ile sağlık belgelendirmesini düzenlemektir.

Kuluçkahanede olması istenen bölümler arasında araç ve ekipman dezenfeksiyonu, personel giriş bölümü, yumurta kabul ve sınıflandırma, yumurta deposu, fumigasyon odası, ön kuluçka, çıkım, civciv cinsiyet ayırma ve kutulama, ekipman temizleme, malzeme deposu ve jeneratör sayılır. Etrafı en az 1,5 metre yükseklikte çitle çevrilir; zemin ve duvarlar su geçirmez ve yıkanabilir olur; şebeke dışı su kullanılıyorsa suyun kimyasal analizi üç yılda bir, mikrobiyolojik analizi altı ayda bir yapılır. Sadece temiz yumurta kullanılır, yumurta tepsileri dezenfekte edilir, çıkım makineleri her çıkımdan sonra dezenfekte edilir.

İşletme için teknik sorumlu ve sorumlu veteriner hekim zorunludur. Teknik sorumlu yumurta ve civciv alıcılarının, çıkım verilerinin (yumurtanın kaynağı, yaşı, miktarı, soy, tarihler, dölsüz ve embriyo ölümü) kaydını tutar. Kayıtlar en az üç yıl saklanır. Kuluçkahane yalnızca onaylı ve sağlık belgeli damızlık işletmelerinden yumurta alabilir; ithal yumurtada veteriner sağlık sertifikası işletmede bulundurulur. Onay için il müdürlüğüne dilekçe, beyan, firma belgeleri, iş planı, yapı izinleri ve personel sözleşmeleriyle başvurulur; yerinde denetimden sonra faaliyet onay belgesi verilir. Onaysız işletmelerde yönetmelik, hayvanların kesime gönderilmesi ya da imhası ve satılamayan yumurtaların imhası gibi yaptırımlar öngörür.

Makinelerle ilgili olarak okuduğum metin yalnızca fumigasyon yeteneğine değinir: farklı tür kullanılan işletmelerde makinenin fumigasyon yapabildiği belgelenirse ayrı fumigasyon odası aranmaz. Sıcaklık ve nem için yönetmelik sayı vermez, yalnızca depoda uygun sıcaklık ve nem şartı arar. Güncel metin, ekler ve değişiklikler için il tarım ve orman müdürlüğüne başvurun.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014/28884; md. 4 tanımlar, md. 5-6 tesis ve yapı, md. 11-12 teknik sorumlu ve sorumlu veteriner, md. 14 onay, md. 17 yumurta temini, md. 21 kayıt; ekler ve sonraki değişiklikler okunmadı) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Alırken: kapasite, kontrol, CE ve belge

Kuluçka makinesini alırken önce sıcaklık ve nem sensörlerinin nasıl ölçüldüğüne ve ayar aralığına bakın. KTÜ projesi, sıcaklık ve nemi ayarlı değerde tutmak için sensör, denetleyici ve geri bildirim kullanır, elektrik kesintisine karşı tedbir düşünür ve otomatik çevirme için çevirme aralığı ile motor çalışma süresini ayar olarak sunar. İyi bir makinede sıcaklık sapması alarmı, çevirmenin otomatik yapılması ve kapasiteye uygun hava sirkülasyonu aranır.

Kılavuzda hangi türün yumurtası için hangi ayarın verildiğini görün; yalnızca tavuğa göre yapılmış bir makinede başka tür yumurta denemeyin. Çıkım için ayrı tepsi ya da ayrı bölme olup olmadığını sorun, çünkü ders materyaline göre çıkımda sıcaklık biraz düşer, nem artar ve çevirme durur. Temizlenebilir ve dezenfekte edilebilir iç yüzey de önemlidir; yumurtalar arasında kirli ya da çatlak yumurtanın bulaşması riski kaynaklarda anlatılır.

CE ve belge konusunda makinenin hangi yönetmelik kapsamında CE taşıdığını satıcıdan yazılı isteyin. Makina Emniyeti Yönetmeliği (2009) imalatçıdan temel sağlık ve güvenlik kurallarına uymasını, AB uygunluk beyanını düzenlemesini ve CE işaretini iliştirmesini ister; talimat Türkçe olmalıdır. Bu yönetmelik 16 Ekim 2026 tarihli yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği ile değişiyor: yeni metnin büyük bölümü 20 Ocak 2027'de yürürlüğe girer ve eski yönetmeliğe göre bu tarihten önce piyasaya arz edilen ürünlerin piyasada bulundurulmasına engel yoktur. Bazı elektrikli cihazlar bu yönetmelik yerine alçak gerilim mevzuatına tabi olabilir; bu ayrım için satıcının uygunluk beyanına bakın. Yeni makine alıyorsanız beyanı ve Türkçe kullanma kılavuzunu teslimde isteyin.

İkinci el makinede ısıtıcı ve fan çalışıyor mu, çevirme motoru her seferinde dönüyor mu, kapak contası sıcaklığı tutuyor mu, tepsiler kırık mı, iç yüzey temiz mi, ölçüm sensörünü karşılaştırmak için ayrı bir termometre kullanılabiliyor mu kontrol edin. Ölçümü makinenin kendi göstergesine bırakmak yerine bağımsız bir ölçü aleti ile karşılaştırmak iyi bir alışkanlıktır.

Hangi türler için hangi ayar yazılı, tavuk dışında yumurta için kılavuz var mı?
Sıcaklık ve nem sensörü nasıl, sapma olunca alarm var mı?
Çevirme otomatik mi, çevirme aralığı ayarlanabiliyor mu?
Çıkım için ayrı tepsi ya da bölme var mı?
Elektrik kesintisinde ne olacak: yedek güç ya da ek önlem?
İç yüzey temizlenip dezenfekte edilebiliyor mu?
AB uygunluk beyanı, CE işareti ve Türkçe kullanma kılavuzu teslimde veriliyor mu?

Kaynak: Karadeniz Teknik Üniversitesi Makina Mühendisliği · Otomatik Kuluçka Makinası, MM 4006 bitirme projesi (Haziran 2021, öğrenci projesi, resmî yayın değildir) · https://dents.ktu.edu.tr/dosyalar/makina_d8a51.pdf · Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4, üniversite ders materyali, resmî yayın değildir) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf · Sanayi ve Ticaret Bakanlığı · Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), RG 3.3.2009/27158 (md. 2 kapsam, md. 5 imalatçı yükümlülükleri, CE işareti, Türkçe talimat; 16.10.2026 tarihli yeni yönetmelikle yürürlükten kalkar) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/03/20090303-4.htm · Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı · Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB), RG 16.10.2026/33402 (md. 2 kapsam, md. 11 Türkçe talimat, md. 51 eski yönetmeliğin kalkması; büyük bölümü 20.1.2027'de yürürlüğe girer) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/10/20261016-12.htm

Sık sorulan sorular

Tavuk yumurtası kuluçka makinesinde kaç gün kalır ve hangi sıcaklıkta?

Ankara Üniversitesi ders materyaline göre ilk 18 gün gelişim makinesinde 37,2 ile 37,8 °C sıcaklık ve yüzde 55 ile 60 nemle, son 3 gün çıkım makinesinde geçer. Toplam süre etçi damızlık yumurtasında yaklaşık 21, yumurtacı damızlık yumurtasında yaklaşık 21,5 gündür. Makinenizin kılavuzundaki üretici değeri esastır.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf

Yumurtalar ne sıklıkla çevrilir, çıkıma yakın ne olur?

Ders materyaline göre yumurtalar gelişim makinesinde saatlik aralıklarla yaklaşık 45 derece açıyla çevrilir. Son üç günde çıkım makinesinde çevirme yapılmaz; sıcaklık 0,5 ile 1 °C düşer, nem yaklaşık yüzde 75 olur.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf

Kirli ya da yere yumurtlanmış yumurta kuluçkaya konur mu?

Tavsiye edilmez. Ders materyaline göre yalnızca bir iki silmeyle temizlenebilen yumurta kabul edilebilir; yer yumurtalarının yüzeyinde folluktakilere göre bin katına kadar daha fazla bakteri bulunabilir. Zorunluysa makinenin alt raflarına konur ve çıkan civcivler ayrı tutulur.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf

Yumurtayı makineye koymadan önce ne kadar saklayabilirim?

Ders materyali, 2 gün saklamada ortam sıcaklığının 19 °C, 7 gün saklamada 14 °C olması gerektiğini yazar; uzun saklamada sıcaklık daha da düşürülür. Saklama süresi uzadıkça çıkım oranı azalır. Makineye yüklemeden önce ön ısıtma yapılır.

Kaynak: Ankara Üniversitesi · Embriyonik Gelişim ve Kuluçka (Bölüm 4) · https://oys.ankara.edu.tr/pluginfile.php/435826/mod_resource/content/1/4.%20B%C3%96L%C3%9CM.pdf

Civciv satmak için kuluçka makinesi alırsam izin gerekir mi?

Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği, damızlık ya da ticari amaçla civciv üreten işletmeyi kuluçkahane sayar ve onay ister. Okuduğum metinde küçük makineler için bir kapasite eşiği yoktu. Satış amacınız varsa il tarım ve orman müdürlüğünden kapsamı ve onayı teyit edin.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Kuluçkahane yumurtayı herkesten alabilir mi?

Hayır. Yönetmeliğe göre kuluçkahaneler yumurtayı yalnızca onaylı ve sağlık belgeli damızlık işletmelerinden alır. İthal yumurtada veteriner sağlık sertifikası işletmede bulundurulur.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014), md. 17 · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Kuluçkahane kayıtları ne kadar saklanır?

Yönetmeliğe göre kayıtlar en az üç yıl saklanır. Teknik sorumlu yumurta ve civciv alıcılarını ve çıkım verilerini (yumurtanın kaynağı, yaşı, miktarı, tarihler, dölsüz ve embriyo ölümü) kaydeder.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014), md. 11 ve 21 · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm