Çit ve Tel

Çit neden kurulur, hangi türleri var?

Hayvancılıkta çit üç iş görür. Hayvanı belirlenen alanın içinde tutar (ağıl, otlatma parseli, gezinme alanı). Dışarıdaki hayvanı ya da yırtıcıyı içeri sokmaz (kümes çevresi, bahçe, tarla). Yaban hayvanının tarım arazisine zararını sınırlar. Çitin türü bu üç işten hangisine ihtiyaç duyduğunuza ve hangi hayvan olduğuna bağlıdır.

Başlıca türler şunlardır. Dikenli tel, uzun yıllardır sığır otlatmasında kullanılır; Japonya'da kamu meralarında yaygın olduğu JARQ makalesinde yazılıdır. Tel örgü (düğümlü ya da kaynaklı) küçükbaş, kanatlı ve yaban hayvanı koruması için kullanılır; FAO sunumunda yaban domuzu çitinde düğümlü ya da kaynaklı tel örgü uygun, torsiyonlu (zincir) örgü ise önerilmeyen tür diye geçer. Elektrikli çit ise ince tel, halat ya da şeritle kurulur ve enerjileyici denen cihazla elektriklendirilir.

Refah yönetmeliği çit için ölçü vermez ama ilke koyar: hayvanların türüne uygun hareket serbestliği olmalı, tesisat ve ekipman hayvanı yaralayabilecek keskin kenar ve çıkıntı içermemelidir; açık havada tutulan hayvanlar gerektiğinde kötü hava koşullarından, yırtıcılardan ve risklerden korunur ve günde en az bir kez kontrol edilir. Yani çit kurarken tel uçlarını, gergi düzenini ve kazık çıkıntılarını hayvanın yaralanmayacağı biçimde bitirmek gerekir.

Kaynak: Japonya Uluslararası Tarımsal Araştırma Merkezi (JIRCAS) · Japan Agricultural Research Quarterly, cilt 23, sayı 4, 1990: "Sığırın davranışına dayalı bir çit sistemi" (dikenli tel sayısı, direk aralığı ve tel aralığı denemesi; makale özeti okundu, bazı tablolar okunamadı) · https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/23-4-301-309_0.pdf · FAO Bölgesel Afrika Domuz Ateşi (ASF) Yaban Domuzu Yönetimi Çalıştayı, Belgrad, 21-23 Mayıs 2019 · "Çitler yaban domuzu hareketini durdurabilir mi?" sunumu (düğümlü ya da kaynaklı tel örgü, gömme derinliği, yükseklik; sunum slaytları) · https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/reu/europe/documents/events2019/ASF_reg/18.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Çiftlik Hayvanlarının Refahına İlişkin Genel Hükümler Hakkında Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 9 hareket serbestliği, md. 10 keskin kenar ve çıkıntı, md. 11 açık havada barındırma) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-6.htm

Sığır çiti: tel sayısı ve direk aralığı

Kitasato Üniversitesi Veteriner Hekimliği ve Hayvan Bilimleri Okulu'nda yapılan bu çalışma JARQ dergisinin 1990 tarihli sayısındadır. Makale kamu meralarında sığır otlatmasında dikenli tel çitlerin yaygın olduğunu, sığırın çitten kaçışının genellikle otlarken başını tel aralığından dışarı sokmasıyla ilişkili olduğunu yazar ve çitin sığırın çit dışında otlamasını engelleyecek işlevi olması gerektiğini söyler.

Denemede iki Japon Kısa Boynuzlu ve iki Japon Siyahı inek (omuz yüksekliği yaklaşık 126 ile 127 santimetre) farklı çit yapılarında denenmiş; çitin dışına yem konarak ineklerin çit dışında otlama sıklığı ve süresi ölçülmüştür. Makaleye göre direk aralığının etkisi belirgin bir fark yaratmamıştır; tel sayısı (3, 4 ve 5 dikenli tel) ve tellerin yüksekliği ise sonucu etkilemiştir. Makale ayrıca ineklerin dizlerinin üstüne çökerek alt telin altından otlayabildiğini belirtir.

Bu bir tek makalenin bulgusudur, Japon ırkları ve tek bir yemleme düzeneğiyle yapılmıştır; Türkiye'deki ırklar ve mera koşulları için kesin ölçü vermez. Pratik çıkarım: çiti kurarken tel sayısını ve yüksekliğini hayvan türü ve boyuna göre belirleyin, alt telin yere yakınlığına dikkat edin ve il ya da ilçe tarım ve orman müdürlüğündeki zooteknist ya da ziraat mühendisinin görüşünü alın.

Kaynak: Japonya Uluslararası Tarımsal Araştırma Merkezi (JIRCAS) · Japan Agricultural Research Quarterly, cilt 23, sayı 4, 1990: "Sığırın davranışına dayalı bir çit sistemi" (dikenli tel sayısı, direk aralığı ve tel aralığı denemesi; makale özeti okundu, bazı tablolar okunamadı) · https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/23-4-301-309_0.pdf

Elektrikli çit ve güvenlik standardı

Elektrikli çitte güvenliği belirleyen parça enerjileyicidir. IEC 60335-2-76:2018 standardı, nominal gerilimi 250 voltu aşmayan elektrikli çit enerjileyicilerinin güvenlik şartlarını belirler. Kapsam; tarımsal, evcil ya da yabani hayvan kontrol çitleri ile güvenlik çitlerinin tellerini elektriklendiren ya da izleyen cihazlardır. Şebekeden çalışanlar, şebekeye bağlanabilen pilli olanlar ve tek kullanımlık pille çalışanlar kapsamdadır. Kapsam dışı olanlar arasında elektromanyetik bağlı hayvan eğitim tasmaları, ayrı pil şarj cihazları ve hayvan sersemletme ekipmanı sayılır.

Standart künyesine göre bu üçüncü baskıdır, 29 Haziran 2018'den beri geçerlidir ve 2002 tarihli ikinci baskı ile değişiklikleri yerine geçer. Avrupa'da sonradan EN IEC 60335-2-76 olarak kabul edilmiştir. Türkiye'de bu standardın hangi numarayla ve hangi yönetmelik kapsamında CE ya da uygunluk için esas alındığını okumadım; satıcıdan enerjileyicinin uygunluk beyanını ve hangi standarda göre test edildiğini yazılı isteyin, TSE ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kaynaklarından teyit edin.

Elektrikli çitin insan ve hayvan güvenliği için enerjileyiciyi standarda uygun olmayan, evde yapılmış düzenekle değiştirmeyin. Çiti yol, patika, çocukların ve ziyaretçilerin geçtiği yerlerde görünür levhalarla işaretleyin; stok görseldeki gibi bir uyarı işareti bu amaçla kullanılır. Bu rehber voltaj, darbe enerjisi, topraklama ve tel gerilimi gibi teknik ayarlar için sayı vermez; bu ayarlar için enerjileyicinin kılavuzu esastır.

Elektrikli çit, ek bir not olarak, enerjileyicinin yanı sıra elektrik iletkeni tel, yalıtkan, topraklama çubuğu ve gerginleştirici gerektirir. Parçaları aynı üreticiden ve uyumlu almak iyi bir kontrol listesi maddesidir; bitki ve yabani ot teması çit gerilimini düşürebileceğinden hattın bakımı ve kontrolü de plana girmelidir.

Kaynak: Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) · IEC 60335-2-76:2018 Elektrikli çit enerjileyicileri için özel güvenlik şartları (kapsam: 250 V'u aşmayan enerjileyiciler; standart künyesi Estonya standart kuruluşu sayfasından okundu, metni okunmadı) · https://evs.ee/et/iec-60335-2-76-2018 · Tarım ve Orman Bakanlığı · Çiftlik Hayvanlarının Refahına İlişkin Genel Hükümler Hakkında Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 9 hareket serbestliği, md. 10 keskin kenar ve çıkıntı, md. 11 açık havada barındırma) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-6.htm

Yaban hayvanı: yaban domuzu çiti

FAO'nun 2019'da Belgrad'da düzenlediği Afrika domuz ateşi ve yaban domuzu yönetimi çalıştayında sunulan bir sunuma göre standart yaban domuzu çiti, direklere bağlanmış, ilerleyen sıklıkta düğümlü tel örgüdür ve toprağa en az 20 santimetre gömülür. Örgü türü olarak düğümlü ya da kaynaklı örgü uygundur; torsiyonlu (zincir) örgü önerilmez. Sunumda gömme derinliği çitin etkililiği için kritik nokta diye geçer; en az yükseklik 160 santimetre (artı 20 santimetre gömülü) olarak gösterilir.

Aynı sunum, uzun sınır çitlerinin pahalı olduğunu (Danimarka sınırında 70 kilometre, 1,5 metre yükseklikte ve 50 santimetre gömülü çit için 11 milyon avro) ve küçük alanları çevirmenin daha uygulanabilir olduğunu söyler; mevcut çitlerin kaynaklı tel örgüyle ve ankraj ekleriyle güçlendirilebileceğini de yazar. Bu bir Avrupa bağlamındaki sunumdur, Türkiye mevzuatı değildir.

Yaban hayvanının tarım arazisine verdiği zarar ve buna karşı alınacak önlemler (çit, kovucu, av izni, zarar tespiti) Türkiye'de il tarım ve orman müdürlüğü ile doğa koruma şube müdürlüğünün yetkisindedir; bu rehberin kaynak taramasında bu konuda çit standardı ya da destek ölçüsü veren bir resmî metin okunmadı. Zarar gören kişi olarak önce yetkili müdürlüğe başvurun; yaban hayvanıyla kendi başınıza mücadele etmeyin.

Kanatlı için de çit konusu vardır: Yumurtacı yönetmeliği serbest gezinme alanında barınak, yırtıcıdan korunma ve sürekli su ister; damızlık kanatlı işletmesi yönetmeliği gezinme alanının tel örgü ya da ağla çevrilmesini ve yabani kuşun girmemesini ister (devekuşu gezinme alanında çit ya da duvar yeterlidir).

Kaynak: FAO Bölgesel Afrika Domuz Ateşi (ASF) Yaban Domuzu Yönetimi Çalıştayı, Belgrad, 21-23 Mayıs 2019 · "Çitler yaban domuzu hareketini durdurabilir mi?" sunumu (düğümlü ya da kaynaklı tel örgü, gömme derinliği, yükseklik; sunum slaytları) · https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/reu/europe/documents/events2019/ASF_reg/18.pdf · Tarım ve Orman Bakanlığı · Yumurtacı Tavukların Korunması ile İlgili Asgari Standartlara İlişkin Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 6 serbest gezinme alanı: barınak, yırtıcıdan korunma, sürekli su) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-7.htm · Tarım ve Orman Bakanlığı · Kuluçkahane ve Damızlık Kanatlı İşletmeleri Yönetmeliği (RG 16.1.2014/28884; md. 8 yabani kuşun girmemesi, serbest gezinme alanının tel örgü ya da ağla çevrilmesi) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/01/20140116-4.htm

Mera ve çit: önce hukuki durumu öğrenin

Mera Kanunu'na göre mera, yaylak ve kışlakların kullanma hakkı bir veya birden çok köy ya da belediyeye aittir; bu yerler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Tahsis amacı değiştirilmedikçe mera, yaylak ve kışlaktan Kanunda gösterilenden başka şekilde yararlanılamaz. Mera komisyonu ihtiyaç tespitinde meranın otlatma kapasitesini ve otlatılacak hayvan miktarını dikkate alır; tahsis kararında yerin niteliği, sınırları, hayvan sulama ve geçit yerleri, otlatma kapasitesi ve her aile işletmesinin büyükbaş hayvan birimi üzerinden otlatma hakkı yazılır.

Okuduğum Kanun metninde çit kurmaya doğrudan değinen bir madde yoktu. Ama yukarıdaki ilkelerden şu çıkar: mera ortak kullanılan, tahsisli bir alandır; kendi parselinizin çiti gibi düşünmeyin. Hayvan geçit yerleri ve sulama yerleri tahsis kararında yazılıdır ve çit bunları kapatmamalıdır. Mera sınırında ya da içinde çit planlıyorsanız önce ilçe tarım ve orman müdürlüğüne ve muhtarlığa başvurup tahsis durumunu ve gereken izni öğrenin.

Nöbetleşe otlatma için kendi parselinizi çitle bölmek (özel mülkünüzde) mera yönetiminin kolay yolu olabilir; bunun için ürün, kapasite ve hayvan sayısını il müdürlüğündeki uzmanla birlikte planlayın. Bu rehber otlatma kapasitesi için sayı vermez.

Kaynak: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı · Mera Kanunu (Kanun No 4342, RG 28.2.1998/23272; md. 4 hukuki durum, md. 11-12 ihtiyaç ve tahsis kararı, md. 14 tahsis amacı; değişiklikler metinde işlenmiş) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4342.pdf

Alırken: kontrol listesi

Önce çitin işini yazın: hangi hayvan (sığır, koyun, keçi, kanatlı, yaban hayvanı), ne kadar uzunluk, kalıcı mı geçici mi, elektrik var mı. Sonra malzemeyi seçin. Tel için kaplama (galvaniz) ve kalınlık, kazık için malzeme, yükseklik ve gömme derinliği, gergi için sıkma ve köşe düzeni, kapı için hayvanın yaralanmayacağı bir kapama bakılır. Satıcıdan malzemenin özelliğini ve kullanım yerini yazılı isteyin.

Elektrikli çitte enerjileyicinin standarda uygunluğunu, kılavuzunu (Türkçe), uyarı levhasını ve topraklama setini isteyin. Güneş panelli ya da akülü sistemlerde enerji kaynağının kapasitesini ve çit uzunluğuna uygunluğunu satıcıya yazdırın. Rakamları bağımsız ölçümle teyit etmediğiniz satış iddialarına güvenmeyin.

Yaban domuzuna karşı çitte FAO sunumundaki mantık geçerlidir: örgü tipi, yükseklik ve gömme derinliği satış kataloğunda yazılı değilse çit çalışmayabilir. İkinci elde tel ve kazığın paslanma ve çürüme durumu, tel uçlarının keskinliği ve gerginliği kontrol edilir.

• Hangi hayvan ve hangi iş için: tutmak, korumak ya da yaban hayvanını uzak tutmak?
• Tel kaplaması, kalınlığı ve gerginliği iş için yeterli mi, uçlar yaralamayacak biçimde bitirildi mi?
• Kazık malzemesi, yüksekliği ve gömme derinliği yazılı mı?
• Elektrikli çitte enerjileyici hangi standarda göre test edildi, uyarı levhası ve topraklama seti var mı?
• Mera ya da ortak alana yakınsa muhtarlık ve ilçe müdürlüğünden izin ve geçit yerleri teyit edildi mi?
• Çit hayvan geçit ve sulama yerlerini kapatmıyor mu?

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı · Çiftlik Hayvanlarının Refahına İlişkin Genel Hükümler Hakkında Yönetmelik (RG 22.11.2014/29183; md. 9 hareket serbestliği, md. 10 keskin kenar ve çıkıntı, md. 11 açık havada barındırma) · https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/11/20141122-6.htm · Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) · IEC 60335-2-76:2018 Elektrikli çit enerjileyicileri için özel güvenlik şartları (kapsam: 250 V'u aşmayan enerjileyiciler; standart künyesi Estonya standart kuruluşu sayfasından okundu, metni okunmadı) · https://evs.ee/et/iec-60335-2-76-2018 · FAO Bölgesel Afrika Domuz Ateşi (ASF) Yaban Domuzu Yönetimi Çalıştayı, Belgrad, 21-23 Mayıs 2019 · "Çitler yaban domuzu hareketini durdurabilir mi?" sunumu (düğümlü ya da kaynaklı tel örgü, gömme derinliği, yükseklik; sunum slaytları) · https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/reu/europe/documents/events2019/ASF_reg/18.pdf · Tarım ve Köyişleri Bakanlığı · Mera Kanunu (Kanun No 4342, RG 28.2.1998/23272; md. 4 hukuki durum, md. 11-12 ihtiyaç ve tahsis kararı, md. 14 tahsis amacı; değişiklikler metinde işlenmiş) · https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4342.pdf

Sık sorulan sorular